The Project Gutenberg EBook of De jongere generatie, by E. D'Oliveira

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.net


Title: De jongere generatie
       Gesprekken met vertegenwoordigers van de nieuwere richting in onze
literatuur; tevens een enquete naar enkele beginselen in ons nationaal
geestelijk leven.

Author: E. D'Oliveira

Release Date: December 22, 2003 [EBook #10514]

Language: Dutch

Character set encoding: ISO Latin-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE JONGERE GENERATIE ***




Produced by Miranda Van de Heijning, Eric Casteleijn en de 
PG Distributed Proofreaders.




[Transcriber's Note: Spelling, accents, use of quotation marks and
hyphenation are terribly inconsistent throughout the source text, and
have been left as they were. Only obvious printing errors have
been fixed.]




"DE JONGERE GENERATIE"

door

E. D'OLIVEIRA


(VERVOLG OP "DE MANNEN VAN '80")


GESPREKKEN MET VERTEGENWOORDIGERS VAN DE NIEUWERE RICHTING IN ONZE
LITERATUUR; TEVENS EEN ENQUÊTE NAAR ENKELE BEGINSELEN IN ONS NATIONAAL
GEESTELIJK LEVEN


GEÏLLUSTREERD


[Illustratie: LOUIS COUPERUS]




TER INLEIDING


Toen ik den tweeden druk van mijn "Mannen van Tachtig" de wereld in
zond, hoopte ik, in de hier volgende bladzijden een samenvatting te
kunnen geven van hetgeen mijn onderzoek naar sommige beginselen van
onze nieuwere literatuur mij had opgeleverd. Helaas, het gaat niet! De
medewerking van enkele representatieve personen, met name van Mevrouw
Henriëtte Roland Holst en van Herman Gorter, werd mij onthouden.

Ik zal hier niet beoordeelen in hoeverre hun weigering gemotiveerd is
tegenover de algemeen erkende objectiviteit, die ik bij het weergeven
van hetgeen anderen mij wilden mededeelen heb betracht, tegenover de
onpartijdigheid die bovendien uit den geheelen opzet van mijn werk
logisch volgt en--tegenover de opoffering van ... persoonlijke
gevoeligheden welke anderen (en geen mindere goden!) zich hebben
getroost, toen ze mij te woord stonden. Ik berust. Zelfs in het verbod
van Gorter om--wie had 't ooit gedacht!--de redenen van zijn afwijzende
beschikking te vermelden.

Daar echter de socialistische kunstenaars van deze school een
belangrijke functie vervullen in het schema van ons geestelijk leven dat
mij voor den geest zweeft, ontbreken mij de gegevens om, althans op
grond van dit boek, de ontworpen samenvatting uit te werken. O ja, ik
hoor 't al, uit hun _oeuvre_ is voor mijn doel heel veel op te maken,
doch, zooals de lezer uit de inleiding van "De Mannen van '80" weet,
daar was het mij in dit geval niet om te doen. Men zal mij echter niet
het gebruikelijke verwijt kunnen maken, dat ik deze richting in onze
literatuur heb willen negeeren. Integendeel, veel van wat ik zoek
groepeert zich om die richting--al schat ik in dit geval de
persoonlijkheden--wèl te onderscheiden van de individueele
hebbelijkheidjes--hooger dan de school.[1] Misschien was ik verder
gekomen als ik dit niet had gezegd, maar het toch had gedaan.

Intusschen, de lezer, die, behalve een inleiding in het geestesleven en
de gemoedshouding van de hier behandelde auteurs, ook een blik op het
geheel zoekt, behoeft dit werkje niet teleurgesteld opzij te leggen.

Het zal hem weldra duidelijk worden, dat er eenig verschil is tusschen
deze "interviews" (sit venia verbo!) en de oudste opstellen in "De
Mannen van '80". Wel heb ik mijzelf ook nù op den achtergrond gehouden,
al heb ik mijn persoonlijke indrukken hier en daar met een lichteren en
slechts in schijn oneerbiedigen toets neergezet. Maar ik heb, waar dit
pas gaf, mijn vragen en de verkregen antwoorden in onderling verband
beredeneerd, scherper dan voorheen gezegd: waarom ik een bepaald antwoord
onvoldoende achtte en in een bepaalde richting heb voortgestuurd. En zoo
zal het den opmerkzamen lezer--vlei ik mij--tòch wel duidelijk worden,
welke meening ik mij in den loop van het onderzoek over personen,
temperamenten, richtingen, heb gevormd.

Echter zou ik mijn taak niet volbracht achten, indien ik hier niet
kortelijk aanduidde, over welke hoofdpunten de meeste gesprekken loopen
en bovendien: wat er vaak nog uit halve en ontwijkende antwoorden is te
"halen"; in het algemeen, hoe men naar mijn inzicht de antwoorden heeft
te lezen.

Wat het eerste betreft, de uiteenzetting van persoonlijke omstandigheden,
waarmede de meeste schrijvers hun verhaal aanvangen, is een antwoord op
de vraag: hoe en wanneer hun bewust werd dat zij eens als taalkunstenaar,
dat is als leidsman, zouden optreden.

Dit is een moment van groote psychologische beteekenis: Weet de
representatieve persoonlijkheid reeds in zijn eerste jeugd dat hij
publicist (in hoogeren zin) zal worden? Wat is in hem primair: een
zekere wereldkijk, een bepaalde overtuiging die tot uiting dringt; of
wel: een min of meer onbepaald vormgevend, dat is poëtisch vermogen, dat
naar een inhoud smacht? Op welke wijze hebben zich Idee en Kunstenaars-
aanleg in zijn latere ontwikkeling verstaan? Zijn ze harmonisch versmolten?
Trachten ze nog steeds naar een ontmoeting? Stooten ze elkander af? Heeft
de een den ander aan zich ondergeschikt gemaakt?--deze elementen (de lezer
voelt het) zijn beslissend voor den aard van zijn werk, voor de mindere of
meerdere mate waarin hij een eigen stijl zal bereiken en den algemeenen
stijl van zijn volk zal leiden.

Naast deze vraag van algemeene strekking--en ook in verband met haar--is
voor ons doel van belang de speciale vraag: In hoeverre onze schrijvers
beïnvloed zijn door de beweging van '80, die, van huis-uit een cultuur-
verschijnsel meer dan een literatuur-verschijnsel, voor ons nationaal
geestelijk leven het begin is geweest van een nieuwe strooming, die wel
eens op iets groots zou kunnen uitloopen--dat dan echter niet veel op
zijn verwekker zal gelijken.

Hierbij sluit zich direct aan de vraag: hoe men deze beweging definieert.
Slechts zij, die in de tijden van twijfel aan hunne blinde gemoedsdrangen
den tragen maar veiligen gids van de wijsgeerige scholing hebben
toegevoegd, zullen hierop een afdoend antwoord gereed hebben. Hebben zij
ook wellicht in de halle van 1880 op menig kronkelpad gedrenteld en
gedwaald, zij verlaten haar met opgeheven hoofde door de poort, waardoor
zij haar gebukt of wankelend of in een roes voor het eerst betraden.

Hierop volgt dan de vraag, of men een eigenlijke levensovertuiging uit
de literatuur van '80 heeft kunnen putten en welke levenshouding men
daarna heeft veroverd. Hoe staat men tegenover de leuzen van de
socialistische kunst, die een tijdlang zoovelen in principe of in feite
hebben bekoord--totdat de practijk van den politieken strijd kentering
en afscheiding bracht?

Deze vraag lost zich op in eene, die ik van wijder strekking acht (en
natuurlijk weet ik, dat velen dit niet met mij eens zijn), nl. deze:
Is de tot levensleer-vertolker uitgegroeide taalkunstenaar in wezen een
voorganger van zijn volk? (Afgezien dus van klasseverhoudingen.) En zoo
ja, is het dan niet zijn taak, zijn persoonlijkheid vrij te manifesteeren
en al wat hij in kunst geeft te bezielen met zijn hoogere zelf-kennis
--welke wereld-inzicht werd, van het oogenblik dat hij had doorschouwd
de duistre drangen zijns gemoeds--éven onbetrouwbaar en aanmatigend,
even onbewust en beweeglijk als De Massa? Of: moet hij zijn
persoonlijkheid "overwinnen" en de gevoelens van de massa vertolken?
Of: kan hij meenen dat zijn intiemste innerlijkheid in de belijdenis
van het proletariaat bevestiging en volmaking vindt? Of: wenscht hij
zijn persoonlijkheid--alsdan voor de verandering "persoonlijk gedoe",
oftewel "ik-heidje" gedoopt--te offeren om de massa tot zijne hoogte
langs wegen van strijd op te voeren;--in het midden latend of hij
geroepen is om de menschheid door rustige ontwikkeling van zijn Ik ook
grootere diensten te bewijzen? En, als hij dan klasse-kunst wil geven,
miskent hij daarmede niet de mystieke banden, die hem aan taal en oude
cultuur van zijn volk binden? om van een proletariaat dat--helaas--nog
nauwelijks wat geleende cultuur bezit een "nieuwe philosophie" te
leeren? Of gunt hij de massa gaarne alle goeds en draagt daartoe, waar
hij mag, vol vreugde het zijne bij (maar het mag niet vaak)
tegelijkertijd beseffend dat de ethisch nog verre van bewuste massa
(op haar best) onmogelijk de draagster kan zijn van de wijsheid der
toekomst? Of gelooft hij, ten slotte, dat Kunst en Massa elkander niet
verdragen, en elk een eigen weg hebben te zoeken?

Ziehier dan de themata, welke in velerlei nuanceering door deze
gesprekken loopen. Ziehier de vragen, die door sommigen volgaarne
beantwoord, door anderen ontweken werden. In het laatste geval maken de
pogingen van den ondervrager om, binnen de grenzen der beleefdheid,
maar een enkel maal met een zorgvuldig beraamde psychologische
kunstgreep "het slachtoffer" in zijn baan te brengen, een element van
spanning in deze opstellen uit. Overigens is de practische
levenswijsheid, dat men altijd veel plaats moet laten voor het
onvoorziene, voor "le grand imprévu", hier gaarne toegepast.

Maar zelfs indien ik in sommige quaesties niet of slechts ten deele
slaagde, zijn de verkregen antwoorden van meer belang dan men
oppervlakkig lezend zou vermoeden. Een glimlach, een gebaar, het tempo
waarin een kwinkslag wordt voorgedragen zeggen hier en daar meer dan
woorden zouden zeggen. Dit is de tweede hoofdzaak die ik wilde
toelichten en ik zal dit doen aan de hand van een concreet voorbeeld,
dat het toeval mij in handen speelde.

Louis Couperus, de meest on-Hollandsche Hollander die ooit bestaan
heeft, naar men weet, had mij toegezegd, over mijn vragen van Florence,
later van München uit, met mij te correspondeeren. Een "interview" per
post, in de achttiende eeuw alledaagsch, in onzen tijd iets pikants. Ik
legde hem, op zijn verzoek, mijn vragen voor. Ik geef 't toe, ze zijn
niet malsch, en een overigens aller-charmantst beoordeelaar van mijn
"Mannen van '80" heeft ze mij dan ook al cadeau gedaan, waarmede ik zeer
was ingenomen. Couperus echter werd door ik weet niet welk on-Hollandsch
spot-duiveltje gekitteld, en toen schreef hij mij een "Korte Arabeske",
waaruit ik, met zijn toestemming, den lezer enkele brokjes zal toonen,
nadat ik hem verwezen heb naar het portret met opdracht, aan het begin
van dit boekje afgedrukt.

"Het is maar goed dat u mij niet in München is komen bezoeken,--vergeef
mij, zoo u dit onhoffelijk klinkt, want waarlijk, ik zou aan uw vele,
successievelijk te beantwoorden vragen ergens door een geheime deur zijn
ontsnapt! Toch wil ik u nu, per brief, wel het een en ander zeggen, ook
al lijkt mij een categorische antwoordenlijst op uw vragenlijst wel van
meet aan uitgesloten."

Ik heb echter niet gezonden een "vragenlijst", maar een papier met
eenige vragen er op, en een verzoek, dit te beschouwen als een leiddraad
(het staat er nog eens met kapitale letters boven!)[2] Nog veel minder
heb ik om een categorische antwoordenlijst gevraagd. Zelfs gezegd--ik
ken u, o Couperus--dat ik met een antwoord op enkele vragen, of met
korte aanduidingen al wat blij zou zijn. _Conclusie_: Overdreven
zwaartillendheid waar het enkele streng-intellectueele formuleeringen
geldt, echter door een kwinkslag bewimpeld.

Dat was de opgaande krabbel, waarmee de arabesk begint. Nu volgt een
kronkelende neerhaal:

"Werkelijk, ik heb over de meeste dingen die u mij vraagt nooit
nagedacht; eigenlijk denk ik nooit na en laat ik mij leven volgens mijn
gevoelens, want ik geloof dat ik meer voel dan denk. Welnu, hoe zal ik
dan hierover uitweiden? U vindt alles, wat misschien licht kan ontsteken
over mijn persoonlijkheid, in mijn boeken, te meer omdat ik mij in die
boeken eigenlijk geheel geef als ik ben en u dus, zoo u ze aandachtig
leest, mijn eigen analyse daar vindt en dan in een kunstvoller en
eigenaardiger wijze dan ik u nog zou kunnen geven, in brief of zelfs in
interview.

"Ik zou u dus willen verzoeken, zoo u over mij schrijven wilt, lees mij
over, want ik ben ijdel genoeg te denken, dat u mij reeds gelezen
heeft."

_Conclusie_: Een zich laten drijven op gevoelens, als gewoonlijk
slechts volgt op en de consequentie kan zijn van een mislukt trachten
naar een wijsgeerige of psychologische levensbeschouwing. Tien tegen
een, of de schrijver denkt, terwijl hij dit neerschrijft, reeds aan een
definitieve wending in zijn levenslijn. En zoowaar, hier volgt nu de
tweede ophaal van de arabesk, scherper, beslister, strakker dan de
eerste:

"En vindt u dat overlezen een "mer à boire", dan zou ik u willen raden,
begin met te lezen mijn feuilletons in het "Vaderland"--reeds in enkele
bundels uitgegeven--en zoek daarna in mijn romans den auteur die er zich
toch zoo weinig verbergt. Ik ben overtuigd dat u mij vinden zult."

De overgang "en vindt u dat overlezen een "mer à boire"" is onwezenlijk.
Het komt aan op de onderscheiding, die hier gemaakt wordt, tusschen het
oudere werk (hier aangeduid met het woordje "mij") en de feuilletons in
"Het Vaderland", die hier en daar aan een doorloopend interview doen
denken, en waar Couperus zich _rechtstreeks_ geeft, terwijl hij zich in
de romans alleen maar "niet verbergt". _Conclusie_: Hier is inderdaad de
wending in de levenslijn die wij voelden aankomen.

En nu volgt de tweede neerhaal van de arabesk, een breed gelijnde boog,
die aan den eersten neerhaal parallel en in een zachte krul, die het
gehéel omslingert, verloopt.

"Wanneer u dezen arbeid te zwaar vindt voor het doel, een studie over
mij te schrijven ... wel, dan moet ik u antwoorden, dat wat ge van mij
vergt nog veel zwaarder arbeid voor mij zou zijn en dat een antwoord op
uw vragen mij wel mijn geheele overige leven zou kunnen bezighouden. U
zult mij dus vergeven, dat ik u het werk opdraag, dat u mij zoudt
willen opdragen, tevens overtuigd, dat, zoo u dien arbeid op u wilt
nemen, veel eer tot uw doel zult geraken, het een en ander van mijn
innerlijk en zelfs uiterlijk bestaan te weten te komen. En ik hoop
hartelijk, dat u dit zeer ernstig bedoelde schrijven niet te veel als
die eene geheime deur zult beschouwen."

_Conclusie_: De schrijver komt min of meer terug op zijn eerste
verklaring. Hij vindt dat hij mij wel heeft beantwoord. Hij laat zich
ook niet zoo uitsluitend op zijn gevoelens drijven, want hij weet nu al,
dat de beantwoording van mijn vragen--waarover hij niet zou hebben
nagedacht--zijn heele overige leven zou kunnen vullen (niet vervullen
natuurlijk)--zooveel verschieten openen zich hem, enkel bij de
onderstelling dat hij er over zou gàan denken. Hij zou dan een zwaarder
taak op zich laden dan de ondervrager zou doen, dien hij om zijn
schijnbaar wat mathematische denkwijze lichtelijk in 't ootje neemt.
Derhalve: Op het zoeken naar een levensleer is gevolgd een bewust en
moedwillig geborneerd zich opsluiten in eigen kring, waarbij echter een
ononderbroken "Begriffsdichtung" in de tòch bestaande behoefte aan een
geestelijk steunsel komt voorzien.

Had ik ongelijk, toen ik hier van een "Korte Arabeske" sprak? Is uit dit
antwoord, dat, ik erken het, ik eerst mismoedigd in mijn la liet
fladderen, niet veel te leeren dat bij lectuur van Couperus' werk als
leid-hypothese zou kunnen dienen?

Kortom, al heb ik sommigen, die ik hoogelijk waardeer, niet kunnen
bereiken--maar waartoe die lijdensgeschiedenissen hier opgehaald?--al
weet ik ook heel goed, dat nòg wel enkele persoonlijkheden, maar dan
meer op zichzelf staande figuren, voor opname in deze verzameling zijn
aan te wijzen (waar is 't eind'?)--wanneer men dit boekje leest in den
geest, dien ik boven heb ontvouwd, dan zal men niet alleen nader komen
tot vertegenwoordigers van de voornaamste richtingen, maar ook
onopzettelijk overzicht erlangen van de geschiedenis onzer nieuwere
literatuur.

En ten slotte hoop ik dat de lezer met mij zal gevoelen en steeds beter
zal gevoelen, dat de omgang met groote mannen en vrouwen, in zooverre
als ze groot zijn, altijd vormend en bemoedigend werkt en niet zonder
schâ kan worden ontbeerd. Het is dan ook mijn liefste wensch, dat mijn
arbeid in handen moge komen van jongeren die in het leven hoûvast
zoeken.

D'OLIVEIRA.

Hilversum, Oudejaarsavond 1913.


VOETNOTEN:

[1] De heer Heijermans heeft mij wèl te woord gestaan, maar toen een
eerste fragment van het interview in "Den Gulden Winckel" was
verschenen, uitte hij aan mijn adres eenige beschuldigingen, die mijn
roep van ernstig onderzoeker en getrouw weergever te na kwamen. Een
vriendelijk voorstel om over deze beschuldigingen het oordeel van een
scheidsgerecht uit te lokken, beantwoordde hij met een epistel dat in
cynische onheuschheid zijn wêerga zoekt. Hoewel H's klachten door den
heer Simons zijn onderzocht en ongegrond bevonden, druk ik het interview
niet af: 1° om te toonen dat ik geen kwade bedoelingen had; 2° omdat ik
mijn boek, dat een hoog cultureel doel nastreeft, niet wil blootstellen
aan verdere merkwaardigheden van den heer H., die weliswaar eventueel
slechts op één hoofdstuk gemunt zouden zijn, maar onvermijdelijk het
geheel zouden treffen.--De Ver. v. Letterk. heeft de zaak in handen.--

[2] Woordelijk hetzelfde stuk werd gezonden aan Carel Scharten. En wat
zegt deze in den aanhef van zijn brief?




JOHAN DE MEESTER

[Illustratie: JOHAN DE MEESTER naar een krijtteekening van zijne
dochter, Annie de Meester]


(* 6 FEB. 1860)

Hij is nu heelemaal niet zoo als ik hem mij had voorgesteld: Niet zwaar
in zijn bewegingen, niet provinciaal in zijn kleeren, niet melancholiek,
niet stroef. Het is een genot bij hem gast te zijn. Zijn Médoc wordt
geuriger door de vriendelijkheid waarmede hij ze aanbiedt en de
kwistigheid waarmede hij ze zelf geniet, en men kan zijn Henry Clay's
niet weigeren, al rookt hij niet mee, want voordat ge dit laatste hebt
begrepen, is hij, rad sprekend en druk gesticuleerend, al aan de pointe
van een interessante gebeurtenis uit zijn rijke ondervinding. Hij is een
geroutineerd gastheer, hij geeft onweêrstaanbaar leiding aan het
gesprek. Ik ben gekomen om te luisteren en hij brengt me aan het praten
over mijn beroepsbezigheden, over congressen die ik heb bijgewoond. Hij
is in de conversatie nooit onverschillig toehoorder. Hij volgt mij zéér
oplettend, en zijn vragen, langzaam, aarzelend begonnen,--dan eensklaps
uitloopend in een meesleependen woordenvloed, kerven als het ware in het
onderwerp, totdat zij het leven er van raken. Zijn stemgeluid doet niet
aangenaam aan. Men merkt op, dat hij scherp, heesch spreekt, zich nu en
dan al sprekend overspant, afbreekt met een droge kuch, een flinken
slok drinkt om zijn keel los te maken. Maar men vergeet dit al spoedig,
omdat men vol aandacht is voor het merkwaardige verschijnsel, dat hij in
Hollandsche woorden Fransch spreekt, haastig, haastig, een gedachte
omspelend met drie, vier zinnetjes die het maar zoo ongeveer doen, dan
plots zich bedenkend en het buitengewoon nauwkeurig zeggend, met een
Hollandsche _Derbheit_, die mij bijna te machtig zou worden, als ik er
niet in voelde een aansturen op niets sparende oprechtheid. Hij denkt
snel, hij denkt buitengewoon levendig, en als hij één gedachte uit laat,
worden de andere ideeën, weer door nieuwe volgsters opgedrongen,
ongeduldig, en hij komt krachten te kort om ze te formuleeren, zoo
levendig en roerig als hij ze voelt. Dan neemt hij zijn toevlucht tot
stopwoordjes: "Vreeselijk--heel erg--zoo verschrikkelijk," waarop hij
langdurig steunt en drukt, om dán met een zétje over te springen op het
woord dat hij eigenlijk bedoelt en dat daardoor in het spreken een
ongewoon relief krijgt. Het kost hem moeite zich los te maken van een
gedachtengang, die hem eenmaal heeft geboeid en ondanks zijn
converseertalent kan een onderhoud met hem niet verloopen als een spel
van korte vragen en vlotte, kernachtige antwoorden. Het deelt zich in
enkele groote vakken in, zware, uitbundig daarheen geworpen
woorden-massaas, door voorzichtige vraagjes van mij onderbroken.

Nadat hij mij had gedwongen minstens een half uur over mij zelf te
spreken, een opzettelijke bescheidenheid van 'm, die mij echter menigen
zweetdroppel gekost heeft, omdat ik vreesde nooit tot het onderwerp te
zullen komen, verloste hij me uit de onzekerheid, door mij voor te gaan
naar zijn kamer: "waar u dat lampje van Betlehem ziet branden". Maar
zelfs dáár moest ik ten slotte hem met geweld de leiding ontnemen. Zijn
zoon bracht hem toen "wat hij hem gezegd had" en dat bleek een flesch
roode wijn te zijn. En bij die gelegenheid nam ik het besluit, niet te
dulden dat er nu zou worden gesproken over wijnsoorten--alcohol--
geheelonthouding--en dan verder in die richting, en vroeg hem zonder
inleiding, onder welke levensomstandigheden hij was begonnen met
schrijven en of hij zich daarmede een bepaald doel had gesteld.

Ja kijk, begon hij, ik heb niets van een dichter; ik ben een kerel die
voor een dichter wil knielen, maar hetgeen er toen in mij gebeurde kunt
u het best vergelijken met de wijze waarop het gedicht uit den dichter
zou voortkomen: Ik kreeg behoefte om rekenschap te geven van wat mij was
wedervaren, en dat heb ik vreeselijk jong gehad. Ik heb hier nog o.a.
staan een ding met verzen, die ik gemaakt heb zoo tusschen mijn
dertiende en vijftiende jaar, met Van Rappard, een vriend van mij, die
jong gestorven is. Het beteekent natuurlijk niets, maar toen zat al in
mij de behoefte om wat ik doorleefde uit te zeggen.

Dat zit ook zoo'n beetje in verband met de behoefte aan eenzaamheid die
ik altijd gehad heb. Die Rappard was mijn eenige vriend in het groote
dorp, waar we toen woonden. We zijn vrienden gebleven tot aan zijn dood.
Hij was ook eenzaamachtig, net als ik, en we zaten maar altijd samen in
zijn roeiboot.

In mijn kindschheid woonde ik in Harderwijk, waar mijn vader
burgemeester was. We hadden er een heel groot huis; daar behoeft men in
zoo'n stadje niet rijk voor te zijn. Het kamertje waar ik het liefste
zat was het zoogenaamde knechtskamertje op de zolder. Daar had vroeger
zeker een knecht gewoond. En ik stelde me voor, ik was nog een heel
klein kind, dat ik daar op dien eenzamen zolder later _mijn_
huishoudentje zou hebben! Later heb ik vreeselijk gedwéépt met Robinson
Crusoe, maar wat ik eigenlijk nooit kon begrijpen was dat men hem zoo te
beklagen vond. Ik vond hem veeleer te benijden--zoo lekker alleen op dat
prettige eiland.

Wanneer je dat in je hebt, dan kom je er vanzelf toe, je altijd
rekenschap te geven van wat je wedervaart, en dat is _au fond_ mijn
schrijven geweest. Ik geloof dat het bij een dichter net zoo gaat ...
niet dat ik zeg dat ik een dichter ben ... ik heb veel te veel bewondering
voor een dichter.... Het is dus het overdenken van wat je in je hebt en
dat opschrijven.

Tusschen 1875 en '77, toen ik 16 jaar was, woonden we in Wageningen.
Mijn moeder was erg orthodox en ik ben als kind ook vroom geweest, en
nog op mijn dertiende jaar heb ik geld ingezameld voor de zending. Ik
was toen als externe op een Christelijke school, waar ik het onderwijs
wat was ontgroeid en privaatlessen kreeg. Ook had ik toen veel vrij en
maakte groote wandelingen met een kennis die vijf jaar ouder was. Je
kunt nergens in ons land zulke verschillende wandelingen maken als daar:
De eene keer heb je de hei en de heuvels met mooie vergezichten en de
andere keer weer de vruchtbare en vlakke Betuwe. Daar ben ik toen
serieus gaan hopen dat ik een dichter zou worden.

Het was op een ochtend in den voorzomer en ik zat alleen op een heuvel
bij Veenendaal. Aan de Grebbe had ik een jongen man bezig gezien, naakt
tot aan den gordel, zich de borst te wasschen in een emmer koud water.
Ik had nog al eens last gehad van mijn borst en ik was jaloersch op die
kerel. Maar in dat heerlijke lenteweer--zooals we nu ook weer hebben--ga
je je sterker en gezonder voelen, en ik kreeg hoop, dat ik ook eens een
flinke kerel zou worden.

Ik was namelijk een jongen, die overal bang voor was, en ik deed bijv.
heelemaal niet aan sport. Maar toen kreeg ik een gevoel: Jesis, je
ontgroeit het! En ik zie nog altijd voor me dat aanteekenboekje, waarin
ik toen neergeschreven heb die stemming van geluk, van daar op die mooie
hei te zitten. Ik heb altijd veel gehouden van natuur met heuvels, in
dat opzicht ben ik een echte Geldersman gebleven, en ik ging toen een
soort symboliek maken van dat vergezicht in verband met mijn eigen hoop
op de toekomst.

In dat jaar werd ik door mijn vriend uitgenoodigd een reis te maken door
het Schwarzwald, een voetreis die wel zes weken geduurd heeft. Hij zou
schilder worden en maakte een reisboek met teekeningen. Ik beschreef
thuis mijn reis zonder teekeningen, maar met verzen, en dat werden acht
schoolschriften in klad, een lang verhaal, met erg veel citaten, zooals
je dat op dien leeftijd doet.

Op mijn zeventiende jaar zijn we verhuisd naar Voorst bij Zutphen en
toen ben ik gekomen bij de registratie. Dat was iets ontzettends voor
me, maar aan den anderen kant wist ik hoe vreeselijk het zou zijn als
ik niet doorging. Ik ben uit een ambtenaren-familie, mijn vader en
grootvader waren burgemeester, een oom van me is notaris, mijn broer was
minister. In zulk een omgeving leer je zekere eischen van _comfort_ en
_social standing_ stellen, die je niet gemakkelijk opgeeft. En dan:--ik
leefde alleen met mijn moeder en zuster, in een aardig huisje met een
mooi strooien dak (later heb ik mij menigmaal voorgesteld dat ik mij
daarin zou vestigen). Mijn vader was vroeg overleden en we moesten
rondkomen van een f 1200 à f 1400. Mijn studie had al veel gekost aan
lessen en dergelijke dingen meer, en ik moest doorzetten, al voelde ik
er niets voor.

Om mij zelf eenigszins schadeloos te stellen, heb ik er toen dit op
gevonden, dat ik wel zou doorwerken, maar intusschen zou schrijven ook.
Ik heb toen een klein bundeltje schetsjes gemaakt: "Kleingoed", waarin
ik mij braaf accuraat had toegelegd op een keurigen vorm, _enfin_ iets
van Potgieter er in, die ik toen druk had gelezen, keurige zinnetjes,
maar een beetje luchtiger en leniger dan Potgieter--zoo ver was ik toen
al. Ik was 's middags zoo tevreden als ik na kantoortijd weer in de
spoor zat naar Voorst. Maar ik had een uur te wachten aan den trein, en
daar ontmoette ik iemand die aan de _Zutphensche Courant_ was en mij van
zijn baantje vertelde. En een poosje later kreeg mijn moeder de
schrikbarende mededeeling, dat ik gesolliciteerd had aan een krant en
van de registratie af wilde. Toen was de man die mij geestelijk steunde
die Van Rappard. Hij schreef mij onmiddellijk. Hij was jonkheer ridder
Van Rappard en zijn vader vond wel goed dat hij schilder werd, maar
onder de kennissen vonden natuurlijk velen het een groot bezwaar, dat
een jonkheer artiest zou worden. En hij schreef mij: Ik ben er 50% op
achteruitgegaan, maar jij zult er 80% op achteruitgaan,--ofschoon je
niet van adel bent. Er was toen nog heelemaal geen sprake van, dat je
schrijver kon worden zonder een baantje te hebben. Later heb ik mij
afgevraagd of het niet beter was geweest, bij de registratie te blijven,
om vier uur Harer Majesteits kantoor te sluiten en dan voor me zelf aan
het werk te gaan.

Toen ben ik al spoedig in Amsterdam gekomen, aan de "Amsterdammer" van
De Koo, en ik viel er dadelijk in een milieu van menschen van
beteekenis, (onder wie ook Van Deyssel) waardoor ik voelde wat er aan
mijn heele vorming ontbrak. Ik ontmoette tijdgenooten, niet alleen van
véél meer talent, maar ook veel rijper in levensbegrip. Ik leerde toen
ook Tak kennen die was vreeselijk aardig voor me. Hij was mijn chef en
ik zei "Meneer" tegen hem, maar als 's nachts de krant klaar was, nam
hij mij dikwijls mee naar zijn kamer, waar we dan een toddey dronken.
Hij was een idealistisch en vreeselijk ... innig-gemoedelijk man. Ik
herinner me nog, hij had een portret boven zijn schrijftafel, van een
nichtje van hem, en hij barstte op een morgen in tranen uit toen hij
over dat kind sprak. Om die sentimentaliteit van hem hield ik van hem
als van een ideëelen ouderen broer. Als ik om twaalf uur met een looden
kop op de krant kwam, dan had Tak zijn haren al gewasschen en zat weer
lustig te werken. Hij was zeer sterk en ik zwak, en toen ging ik voelen
de ellende van de onvrijheid door gemis aan fortuin. Dat gevoel ben ik
in de laatste jaren wat kwijt geraakt. Bij mijn huwelijk heeft sterk
gegolden het feit, dat mijn meisje aanleg dacht te hebben voor
schilderes en zei: Geen huishouden!--Ik dacht, dat gaat gemakkelijk: Jij
maakt schilderijen en ik schrijf, en zoo hebben wij geen zorg voor het
huishouden. Maar het is anders geloopen.--Ik geloof niet dat ik anders
den moed zou hebben gehad een huishouden te beginnen op de journalistiek,
waar ik steeds voelde: vrees voor het maatschappelijk leven. Ik ben
vreeselijk gauw op mijn teenen getrapt en den omgang met menschen heb ik
steeds gevoeld als iets dat meer zorgen gaf dan genot. Dat is wel niet
socialistisch, maar ik heb mij ook nooit voor een socialist uitgegeven.
Ik heb altijd geleden onder den druk van te moeten omgaan, nu eens met
die en dan weer met die--zooals een krantenman dat doen moet. Ik had heel
zwaar werk, veel werk, en ik herinner mij uit de Amsterdamsche jaren, dat
een vriend toen tegen me zei: "Kerel, sjouw jij zoo zwaar, of ben je
verliefd?" Want ik zag er zoo slecht uit. Maar dat kwam van het 's nachts
opzitten. Als verslaggever aan de oppositie-krant had ik het hard te
verantwoorden en ik wilde weg. De Koo begreep dat niet: Hij bood mij meer
geld aan en het tooneel, maar het was de kwestie, dat ik geen verslaggever
verkoos te blijven en Holland uit wou.

Toen heeft mijn vriend Enklaar, met wien ik samenwoonde, die zelf aan het
Buitenland van het "Handelsblad" werkte en mijn angsten en ergernisjes
zoo gauw begreep, mij in relatie gebracht met Charles Boissevain. En voor
het "Handelsblad" mocht ik naar Parijs. Daar ben ik dan vijf jaar geweest,
en ik begon me meer en meer te voelen als de _entretenu_ van Boissevain....
Ik blijf hem altijd dankbaar voor het baantje, maar ... het had zijn
bezwaren. Ik wist dat ik altijd in een bepaalden geest moest schrijven.
En in dien tijd begon ik Parijs onder een hoe langer hoe cynischer wordend
algemeen levensinzicht te bekijken. Ik had een zekere satanische vreugde
aan die opvatting van Parijs--maar ik had ook veel tijd om mij in de
literatuur te verdiepen en om musea en tentoonstellingen na te loopen,
waar ik veel om gaf. Ik moest altijd vroolijke en opgewekte stukjes voor
het "Handelsblad" schrijven, zooiets als Van Maurik. Het was een hoogst
oppervlakkig werk. Maar u begrijpt, ik deed het als broodwerk, met het
vaste voornemen ermede op te houden, als die oom in Australië van me, me
eens een half millioen naliet, zooals u uw broodwerk, hoeveel plezier u er
ook in hebt, zoudt laten varen als die rijke oom van u in Australië eens
kwam te sterven.

Maar in dien tijd zag ik in het "Handelsblad" langzamerhand komen
uitingen over een kunst, die in ons land aan het ontstaan was, en
waarbij namen werden genoemd van goede kennissen van me, o.a. van Van
Deyssel, ook van menschen, die ik slechts uit hun werk kende en voor wie
ik sympathie voelde. Een daarvan was Couperus. En toen bracht het
"Handelsblad" het protest van Den Hertog, den paedagoog, tegen het
fatalisme in de werken van Couperus. Daar kon ik toch niet blijven! En
toen er open kwam een baantje aan de "Nieuwe Rotterdammer" heb ik, voor
een kwart in het besef dat ik het aan het "Handelsblad" niet kon
uithouden, en overigens om met mijn vrouw en het kind dat ons geboren
was naar Holland te gaan--zij kon in Parijs niet aarden--heb ik het
"Handelsblad" verlaten.

En een van de eerste dingen, die mij toen gebeurden, was, dat ik had
geschreven zesentwintig blaadjes copy over en grootendeels tegen "Een
Passie" van Vosmaer de Spie, en toen ik er mede binnen kwam bij mijn
chef, scheurde hij die zesentwintig blaadjes meteen doormidden. Een
tweeden keer was op de beurs een algemeen gelach opgegaan over een
verslag van mij, dat in de krant had gestaan, over Toorop, wiens werk ik
mooi had durven vinden. Dat was toch wel al te gek!--Maar in latere
jaren zijn hier tentoonstellingen gehouden van Toorop, die met grooten
eerbied door het publiek zijn behandeld. Het is een énorme satisfactie
voor mij, te zien hoe de geest ook hier is veranderd, allicht ook een
beetje dank zij de krant.

Maar toen heb ik ook hoe langer hoe meer vrijheid gekregen. Ik ben geen
vent om journalist te wezen. Ik houd van de eenzaamheid buiten. Maar ik
blijf de krant heel dankbaar, dat hij me vrij heeft gelaten. De vroegere
hoofdredacteur, Dr. Zaaijer, heeft mij herhaaldelijk heerlijk verdedigd,
ook tegen aandeelhouders, en daardoor heb ik iets in het publiek kunnen
doen voor de moderne kunst. Dat is een groote satisfactie voor me
geweest. Nadat ik er een poos mee bezig was, is het "Handelsblad" ook
begonnen. Maar toen ik aan de "Rotterdammer" kwam, was er geen sprake
van, dat Boissevain dat zou gedoogen. Ik geloof dat ik de eerste
journalist ben, die voor de nieuwe literatuur en de nieuwe kunst in de
journalistiek iets heeft kunnen doen--afgezien van wat door anderen is
gedaan in het weekblad "De Amsterdammer", hoewel Van Maurik daar toen in
de hoofdredactie zat en de jongeren vaak den voet dwars zette.

Toch heb ik in Rotterdam heel moeilijke jaren gehad en van dat zware
leven heb ik nogal wat uitgesproken in een bundel verhalen: "Het Leed
van den Hartstocht" en ook in "Zeven Vertellingen". Ik woonde toen in
een huis, dat ik ook in "Geertje" beschrijf, en als ik 's nachts van de
krant thuis kwam en nauwelijks was ingeslapen, kwam mijn achterbuurman,
die schipper was, naar huis, en klotste mij met zijn klompen wakker.

Langzamerhand, nu mijn kinderen groot zijn, ben ik gaan berusten in het
leven en ik hoop van berusting tot Levens-Bejahung te komen. Ik hoop dan
nog eens een boek te schrijven, dat zal heeten "Du Sollst"--daar heb ik
al heel lang plannen voor.

Maar mijn boeken van vroeger, en dat is, geloof ik, een zuiver antwoord
op uw vraag--zijn een uiting van het levensinzicht, dat mij deed zeggen:
"God, God, moeten er nu nog kindertjes komen?" en dat mij die heele
procreatie-drang deed voelen als leed.

--Mijn gastheer kuchte droog en nam een grooten slok wijn. Ik dankte hem
voor deze oprechte en uitvoerige beantwoording en vroeg hem nu, wat hem
dan noopte, dit levensinzicht op deze wijze te uiten.

--Ik uitte dat omdat ... ik dacht er niet bij aan anderen, gelijk een
dichter die liefdes-sonnetten maakt denkt aan zijn meisje. Neen, ook
niet in den zin van wraak willen nemen. Maar ieder mensch heeft in zich
de behoefte aan uiting. Je wilt je kracht gebruiken. Door te schrijven
verminder ik mijn leed. U hebt dat ook wel eens in uw werk ondervonden:
Een burger, die verduiveld nijdig is om een besluit van den
gemeenteraad, ontlast zijn toorn door een stuk in de krant te schrijven,
dat mijnheer A of B zoo verduiveld leelijk heeft gesproken.--In het
begin wilde ik eenvoudig exploiteeren mijn begaafdheid als
verteller--maar "De Zonde in het Deftige Dorp" is een boek, waarin ik
uit mijn wrok over het schijn-fatsoen van de Hollandsche aristocratie en
zoo wat. Het is wel degelijk een boek.... Robbers heeft het genoemd "een
boek van haat", en dat is beslist onjuist, maar Coenen heeft het juister
gekenschetst in "De Amsterdammer" toen hij zei: Je moet een heel eind
boven je levenshaat geklommen zijn, om er zoo uit de hoogte op te kunnen
kijken. Dat is de geestelijke groei in mij, dat ik aan dergelijke
gevoelens van haat ontstijg, door de dingen uit de hoogte te bekijken.
Het "Leed van den Hartstocht" beziet de dingen van dichtbij. Dat is een
pijn, die ik vandaag voel, opgeschreven zooals hij is. Maar "Het Deftige
Dorp"--dat is de wêerzin die ik heb, van mijn vijftiende jaar, en die
nog bestaat, tegen de Hollandsche aristocratie--maar dan bewerkt tot
een soort spotlach uit de hoogte. En als u mij nu vraagt: Wat drong je
tot schrijven? dan zeg ik: De behoefte van dien man van het ingezonden
stuk. Er is dus niet geweest bij mij ooit--ik heb vreeselijken eerbied
voor "De Nieuwe Gids", maar in dat opzicht sta ik dichter bij Heijermans
en vooral bij Coenen--louter schoonheidsverlangen. Er was bij mij meer
menschgevoel dan schoonheidsverlangen. Mij is het vooral te doen om
menschelijkheid en levensbegrip, levensgewaarwording. Ik wilde mijn
levensgewaarwordingen opschrijven om ze te kristalliseeren tot een zeker
begrip. En je bent schrijver om dat te doen in de presentie van de
wezens die je je lezers noemt.

--Of ik dan mocht zeggen, dat hij schrijft om zijn lezers in te
lichten?

Maar hij stond driftig op en ging heen en weer loopen in zijn kamer. En
met zijn bewegelijke handen gebaren makend, alsof hij uit de lucht
muggen pakte en die met al zijn vingers tegen zijn palmen dooddrukte,
barstte hij los:

--Neen, neen, o neen! Ik ben heelemaal niet paedagogisch. God neen! Maar
er is iets anders. Ik weet nog dat ik in Parijs eens opgeschreven heb:
Als ieder mensch eens heel oprecht zichzelf neerschreef, dan zou je
daardoor krijgen zuiver levensbegrip. Als alle menschen zich gaven, zoo
zuiver als ik mij heb gegeven--in mijn boeken--dan stel ik mij voor
--dat de menschen er uit konden leeren. Maar als ik schrijf--dan ben
ik niet de onderwijzer--maar de man die het openhartig zegt. Ik hecht
vreeselijk aan oprechtheid en openhartigheid. Toen ik mijn meisje pas
gevraagd had, was net klaar mijn eerste groote boek "Een Huwelijk". Toen
zei ik: "Hier heb je een boek, en daar vind je mij zelf in". Dat heeft
een deplorabelen indruk gemaakt. Ze vond die mijnheer in dat boek iets
verschrikkelijks. Ze vond dat heelemaal geen kunstwerk. Mijn vrouw is
een echte idealiste. Een en al schoonheidsverlangen. En het deed mij
vreeselijk plezier toen het boek is opgekamd door Van Deijssel, in "De
Nieuwe Gids" en "De Amsterdammer". Doch dat maakte alleen indruk op haar
hersens. Voor haar eigen gevoel was dat boek _profondément antipathique_.
--Die mijnheer Frans Koene uit dat boek (de echte Frans Coenen en ik
hebben daar dikwijls om gelachen) daar zit erg veel van me zelf in....
Is er misschien een ijdelheid in, dat je met je indrukken te koop loopt,
zooals een coquette vrouw met haar snoet? Het is moeilijk te zeggen. Ik
weet het niet. Maar aanvankelijk was dat bij mij heelemaal niet het geval.
Toen ik die versjes maakte in Veenendaal, was het niet om te publiceeren,
maar om op papier te zien wat er in me omging. Dat is de oorsprong van
alle schrijven.

En het groote verschil, waardoor ik buiten de "Nieuwe Gids"-beweging sta
en pas aansluiting heb gevonden bij Emants onder de ouderen, en bij
Coenen, dat is juist dat het ons te doen was om menschelijkheid en
levensbegrip--alle talenten-kwestie buiten rekening gelaten--terwijl die
anderen, die vol levensliefde zaten, kwamen met schoonheid. Je zou het
kunnen vergelijken: den een met bidden en den ander met vloeken. Een
levens-verneinend mensch vloekt, een levens-bejahend mensch bidt. Nu is
mijn levensproces dit, dat ik door het geluk dat ik vind in mijn gezin,
ook doordat ik rijper ben geworden, ben gekomen tot een levensberusting
--die echter nooit zegt: Wat is het leven heerlijk. Er is een groote
behoefte aan liefde in mij, en het boek dat ik met zeer besliste opzet
aan mijn vrouw heb opgedragen, dat is "Geertje", dat men een levens-
bejahend boek heeft genoemd,--dat is ook het eerste boek geweest, waarmee
ik succes heb gehad....

--Toen kwam de vraag bij mij op, of hij dan niet aan zijn indrukken iets
toe deed? Maar hij begreep dat niet aanstonds zoo als ik het bedoelde.

--Dat is verschillend, antwoordde hij. In verschillende tijdperken en
verschillende werken is dat verschillend.

_Geertje_ bijv. is van huis uit dit: We hebben eens gehad een dienstmeid
en ik wist wel dat die dienstmeid, voordat ze bij ons kwam, heeft gehad
de narigheid die het fundament is geworden van mijn roman. Op een avond,
toen ik met mijn vrouw wandelde, het was bij het ziekenhuis hier,
vertelde ze me dat en gaf me meer détails en zei: Nu weet je precies
hoe het met haar geloopen is, en ik riep: Godallemachtig, daar zit een
prachtige roman in--zooals ik vanmiddag, toen u me van uw gemeenteraden
vertelde, heb geroepen: Daar zit een prachtig stuk copy in!--Dat mensch
is korten tijd daarna van ons weggegaan, omdat ze teringachtig is
geworden.

Waarom trok me dat nu zoo aan? Omdat ik in oude ontwerpen van verhalen,
die dateeren uit mijn vroegsten tijd, twee had gevonden, waarvan het
eene nooit uitgewerkt is en het andere als het ware is een omgewerkte
Geertje. Een meisje uit den burgerstand, dat een soort van held ziet in
iemand die maatschappelijk boven haar staat, en zich heelemaal voor dien
man weggooit. Dat heldhaftige er in, dat wilde ik weergeven. Ik heb in
een aantal détails, op het slot na, de werkelijkheid trouw gevolgd. En
nu is het bezwaar dat men tegen "Geertje" had dit, dat ze door dat
uitpluizen van haar sensaties te weinig dienstmeid is gebleven. Ik heb
me dan ook later afgevraagd, of ik niet beter had gedaan, haar een
kinderjuffrouw te maken uit een beetje hoogeren kring.... U ziet dus,
dat in dat boek de werkelijkheid de grondslag is. En meestal is dat bij
mij zoo geweest. De schetsen uit "Zeven Vertellingen" en "Het Leed van
den Hartstocht" zijn wel verzonnen, maar toch uit toestanden die ik had
ervaren, of ergens had gelezen. Een schets uit de "Zeven Vertellingen"
is "De Klompjes", een verhaal dat ik in de "Oprechte Haarlemmer Courant"
had gelezen--dat dus wel waar zal zijn!--als gebeurd met kinderen in de
buurt van Berlijn. En toen heeft aan den eenen kant mijn groot medelijden
met de menschen in het algemeen en de kinderen in het bijzonder en aan
den anderen kant mijn drang om over de aantrekkingskracht van den Dood te
schrijven mij doen zeggen: Daar zit een mooi verhaal in. Kijk, het is mij
er met mijn schrijven om te doen, mede te deelen mijn conclusies over wat
ik van het leven heb ervaren. Ik moet dus beginnen met te hebben
levenservaring en nu ga ik die analyseeren, onder het microscoop bekijken.
En nu valt er een heel persoonlijk licht op, dat spreekt van zelf, maar de
grondslag is eenvoudig: De uitwerking van een geval dat ik heb waargenomen
of vernomen. En nu heb ik de menschen zooveel mogelijk andere neuzen of
baarden gegeven en andere jassen aangetrokken, maar ik heb, om tot het
deftige dorp terug te keeren, van uit de hoogte willen behandelen
Nederlandsche fatsoens- en vroomheidsopvattingen (die in onzen
tegenwoordigen tijd weer zoo aardig aan het werk zijn) en ik heb daarvoor
genomen toestanden die hebben bestaan. Ik zoek dus naar dingen die
aansluiten bij mijn persoonlijke gevoelens.

--Zoodat u volstrekt niet behoort bij hen, die ieder stuk werkelijkheid,
onverschillig welk, voldoende vinden om er over te schrijven of om het
te beschrijven?

--O neen, dat kan ik niet, dan komt er niets van terecht. Op het fond
ligt altijd wat ook in den lyrischen dichter zit, mijn persoonlijk
gevoel. De aangedragen dingen kunnen hoogstens dienen ter illustratie
van dat persoonlijk gevoel. Wanneer later van mij dat boek zal zijn
verschenen, waarbij de menschen zullen spreken van optimisme, dan zal
dat wezen omdat ik werkelijk door levenservaring en door de indrukken
die teederheden op mij gemaakt hebben, ben gaan voelen de schatten
helderheid die er zitten in de gezinsliefde, en daardoor meer optimist
geworden ben, of althans een man van levensberusting. Ja--berusting--dat
is eigenlijk het goede woord. "Het Leed" is hier in deze zelfde kamer,
aan deze zelfde tafel geschreven, maar als het morgen een broertje
krijgt, dan zal dat een heel anderen geest hebben. Ik zoek dus mijn
onderwerpen, kleine verhalen en groote werken, zoodanig, dat mijn
levensinzicht er zich in kan uiten.

--Een realist bent u dus in de opvatting van uw onderwerp nooit geweest?

--Neen.

--Maar nu wat de uitwerking betreft?

--Ja, bij de uitwerking wel. Ik tracht om zoo te zeggen verantwoording
af te leggen, tegenover den lezer, van de ervaringen die ik in het leven
heb opgedaan. Dus moet ik het leven zoo zuiver mogelijk mededeelen. En
hoe kan ik dat anders doen dan realistisch? Maar nu is het verschil
tusschen het realisme en mij, dat het realisme de ervaring van zichzelf
weglaat. Wanneer u mij vertelt van uw gemeenteraden, dan kan een zuivere
realist een schets maken van zoo'n raadzaal, maar ik zal geven de
ervaring die ik heb van zoo'n raadzaal.

--Maar U deelt die ervaring, of liever dat inzicht, niet afzonderlijk
mee.

--Natuurlijk niet. Wanneer ik dat deed, zou ik een slecht auteur
zijn--(hier kon ik een beweging van tegenspraak niet weerhouden)--ja,
want dan maak je tendenz-boeken. Maar ik zit zelf heel sterk in
"Geertje"....

Hij stond weer vlak voor mij en maakte met zijn handpalmen die
eigenaardige grijpbewegingen....

--Ik geef sterk in "Geertje" weer--mijn heel persoonlijke illusies--De
Meesters illusies--van vrouwenliefde. Dat is het subjectieve in het
boek. En het is voor mijn gevoel het werk van de critiek, uit te maken
in hoeverre ik, bij dat subjectieve, zuiver heb weten te houden de
teekening van de figuren. Dat laatste is natuurlijk de kunst. Van
Deijssel heeft naar aanleiding van "Geertje" geschreven: De Meester is
in onze generatie de man die hart in zijn werk legt.--Toen mijn vrouw
mij vertelde van die dienstmeid--toen zei ik dadelijk: Dat mensen
voldoet aan de verlangens, die ik als jongen van achttien jaar had van
vrouwenliefde. Nu kwam de werkelijkheid vóor mij te staan en gaf mij
zoo'n ideale figuur te aanschouwen. Ik had maar te copiëeren--maar ik
deed het met de vreugde van iemand die heeft gevonden zijn ideaal.... Ik
kan u dit misschien nog duidelijker maken door u te zeggen, dat mijn
lievelings-auteurs ook menschen waren die als het ware geestelijk
werkten. Vòor mijn vijftiende jaar al Multatuli, en daarna nog veel meer
Rousseau. Dat zijn geen zuivere vertellers en geen zuivere
schoonheidsmenschen. Dat zijn menschen die steeds hun inzicht in het
leven geven. Daarna ben ik komen te lezen pessimistische literatuur, die
aan mijn levensinzicht beantwoordde. Het is altijd geweest: mijn
philosophie ... of neen, ik heb niets van een wetenschappelijk man ...
mijn levensoverpeinzingen een vorm te geven door er vertellingen van te
maken ... dàt is mijn eigenlijk werk.

--En vindt u niet, dat onze literatuur juist den anderen kant uitgaat?

--Neen, ik zou juist zeggen, dat er in den laatsten tijd stroomingen
komen, die veel meer dien kant uit gaan. Scharten heeft naar aanleiding
van "Geertje" o.a. dit geschreven, dat de romanliteratuur in de toekomst
zoo zal zijn, dat er een soort van romantiek gaat door het realisme. Ik
geloof dat de menschen bij ons hoe langer hoe meer, o.a. ook geleerd
door uw vriend Goethe, komen tot het weer terug willen hebben van het
Levensinzicht als basis van alle literaire kunst.

En als ik iets als onbelangrijk voel--als een ding dat me niet
interesseert--dan is 't het realisme, dat aan de loutere beschrijving
zonder meer van een brok werkelijkheid z'n volle kracht geeft. Dat zou
ik nooit kunnen doen.

Vandaar dat mij terecht zoo vaak is verweten dat in mijn boeken de
plastiek schraal was. Die heeft mij altijd weinig geïnteresseerd. Om u
een voorbeeld te geven. Een figuur van wie ik altijd ontzettend veel
gehouden heb is geweest mevrouw Bosboom-Toussaint. Ik heb gedweept met
haar "Huis Lauernesse". Maar nu weet u wel, er zijn in het begin een
zestal pagina's waar het kasteel wordt beschreven. En tot op den
huidigen dag heb ik die niet kunnen lezen, terwijl ik het heele boek wel
twintig maal gelezen heb!... Ik weet geloof ik wat u vragen wilt.
Wanneer u in mijn huis een zeker streven naar schoonheid opmerkt,--o,
niets bijzonders,--maar een zeker pogen om door een beeldje hier en een
kleedje daar wat schoonheid te brengen, dan komt dat, doordat mijn vrouw
die in mijn leven heeft gebracht en heeft doen waardeeren. Mijn ideaal
is het ideaal van Schiller: een kamer met wit gekalkte muren en de meest
eenvoudige schrijftafel. En dat sluit aan bij mijn behoefte aan
eenzaamheid, om van een minimum te leven in den meest grooten eenvoud,
en dan te schrijven.... Dat ik dat niet gedaan heb, zit hem in mijn
groote behoefte, in allerlei opzichten, aan een vrouw. Het geestelijk
element van dat verlangen heb ik trachten te uiten in "Geertje", en het
andere element, het lichamelijk element en het leed daarvan, in de
"Zeven Vertellingen" en "Het Leed van den Hartstocht". Toen ik naar
Parijs zou gaan, had ik nog dat huisje in Voorst, waarvan ik u straks
vertelde, en daarin woonde mijn zuster alleen, en toen dacht ik: Als ik
nu maar hier bleef!--Maar het idee dat je van de boeken zou kunnen leven
was toen zoo veraf liggend, dat bij het beetje geld dat ik dan zou
hebben alle mogelijke ideeën van te kunnen trouwen waren uitgesloten.
Zoo is de intree in de maatschappij voor mij bepaald geweest niets dan
dwang.

Deze uitlating bracht me er toe, hem te vragen naar zijn meening over
het socialisme, niet de politieke richting die zoo heet, maar meer in
het algemeen de geestelijke strooming, die het maatschappelijke, ook in
de kunst, zoo sterk op den voorgrond stelt.

--Het socialisme, antwoordde hij, laat mij vrijwel onverschillig. Ik
vind het heel mooi, maar het lost voor mij de levensvragen niet op. Als
de socialistische maatschappij er is, dan stel ik mij voor, dat die, zoo
niet aan me zelf dan toch aan onze kinderen, zou brengen een vergemak-
kelijking van het leven. Maar--ik behoor ook tot de proletariërs--ik
stel mij voor, dat de levensvragen dan precies even bloot en onopgelost
voor ons zouden liggen....

--Wilt u meteen duidelijk zeggen wat die vragen zijn?

--Die vragen zijn dan het gevoel dat het leven geen doel heeft, geen
reden en geen oorzaak heeft, waar ik "ja" op zeggen kan. En dat ik in
het leven zie voor iedereen veel leed en veel meer wreedheid dan lust.
Zoodat het _fond_ van mijn bestaan is een volstrekt ongeloof, het
tegendeel van godsdienstigheid, en ik alleen door menschenliefde ben
gaan berusten. Maar daarom nog niet zie in het socialisme, hoewel dat
natuurlijk ook op menschenliefde gebaseerd is, een ding, waarmede dat
zelfde leven wordt gemaakt tot een blij iets. Daar zou ik met veel
plezier over doorpraten als u het goedvindt....

--Ik zal u wel waarschuwen als u voor mijn doel te ver gaat.

... Wanneer ik dan lees "Pan" van Gorter, dan voel ik, dat ik het werk
mislukt vind als geheel, maar er _magnifique_ dingen in vind, en een
streven dat mij _sympathique_ is. Ik vind Gorter een erge kraan ... we
spreken hier natuurlijk van mensch tot mensch ... maar op den bodem van
"Pan" ligt een levensblijheid, een levensvreugde ... een geloof in het
leven ... die ik bijna kinderlijk naïef vind. Ik voel me zelf als iemand
die nooit een kind is geweest. Daartegenover voel ik een man als Gorter
als iemand die altijd een kind is gebleven.... Wanneer nu morgen het
socialisme komt, dan zou daarmee o.a. zijn weggenomen de ... godvergeten
... groote ... onnoodige ... wréédheid van de armôe. Maar als het
socialisme morgen kwam, dan zou niet de wereld met al het andere dat nog
zou zijn goed te maken zooveel verder zijn gebracht. U hebt alles
noodig, niet waar? Ik geef u een paar schoenen en dat is heel wat voor u
waard. Maar wanneer uw kind doodelijk ziek lag, wanneer u voor goed
gebrouilleerd was met uw vader en moeder ... wat hebt u dan aan die
schoenen van mij?... _Au fond_, groote god, ga ik met de socialisten
heelemàal mee, maar ik vind niet dat hun strijd gaat tegen de dingen
waar ik tegen strijden zou--als ik streed. Maar ik strijd niet, omdat ik
geloof dat alle strijd daartegen nutteloos is. Het eenige dat ik doe--is
mijn leed er over uiten.

--En dit nu in verband met de kunst? met die heele serie begrippen die
men thuis brengt onder de benaming "gemeenschapskunst"?

--De eenige deugd, die ik aan mijn schrijverij toeken, is de deugd die
Van Oort er in heeft gezien, de oprechtheid. Ik geef me zelf in
volledige oprechtheid. Ik heb niets anders te geven. Iets anders doe ik
niet. De gemeenschapskunst is alleen voor menschen die het leven
liefhebben. Wat zullen we gaan wandelen--als we niet van wandelen
houden? Natuurlijk, als we gaan wandelen, dan spreken we af dat we
meenemen een paar schoenen, een veldflesch en een kaart.... Maar ik zeg
dikwijls: Jesus, vader en moeder, waarom heb je me gemaakt? Ik kan met
de menschen onmogelijk die plannen meemaken voor die wandelreis. Ik
blijf liever thuis.... Het verschil tusschen Kloos en mij is, dat hij de
Onbewustheid lief heeft, en ik er bang voor ben. Op den grond van alles
voel ik de natuur als een zich niet aan ons openbarende, even wreede als
prachtige macht. Ik heb in later jaren twee regels van Leconte de Lisle
leeren kennen, die voor mij een levensleus inhouden:

  La nature se rit des souffrances humaines
  Ne contemplant jamais que sa propre grandeur.

Aan den eenen kant die schoonheid van de natuur--aan den anderen kant
dat ze daar alles aan opoffert. Kloos is in zijn hart een godsdienstig
man. Ik ben godsdienstig opgevoed, maar mijn levensvrees was altijd te
groot. Ik zei u al, ik kom uit Harderwijk, een stadje van zesduizend
inwoners. Het stadje van de kolonialen, die er een groot _air_ van
triestheid aan gaven, iets vreeselijks.... Aan den eenen kant die wreed
calvinistische visschersbevolking, die niet tevreden was of de dominé
moest elke week van hel en verdoemenis preeken, aan den anderen kant die
exploitatie van de kolonialen, die in het stadje werden gehouden om er
hun geld te verteren. Na mijn vader's dood is mijn moeder daar nog
enkele jaren blijven wonen, in die eenzaamheid. En zij ging er
natuurlijk vreeselijk onder gebukt, dat ze zoo jong weduwe was geworden.
Maar ik dacht: Wanneer de broers het huis uit zijn, dan ga ik met moeder
wonen in Ermelo, omdat ik iets wilde dat nog veel stiller was dan
Harderwijk! En dat was nog vóor mijn negende jaar. Ik kende nooit die
dankbaarheid voor het leven, die vrome menschen moeten voelen.
Misschien voelt zoo'n calvinist wel de toorn van den oud-testamentischen
god, maar een vroom mensen moet god voelen als een liefhebbend vader.
Ik was nooit blij. Ik was geen vroolijk kind. Ik was bang voor alle
menschen. Ik was een lamme jongen op school. De jongens hadden allemaal
de pest aan me. Pas die vriend die ik u straks genoemd heb heeft van
mijn eenzelvigheid gemaakt een eenzelvigheid _à deux_.... En toch,
misschien dreef mij _au fond_ wat een godsdienstig man drijft.... Er
zijn natuurlijk wel godsdienstige socialisten, maar ik meen dat in den
regel iemand zich niet aan het socialisme zal geven als hij met den
godsdienst niet klaar is gekomen. Het socialisme is toch _au fond_ een
maatschàppelijk streven....

--Zit in dat gevoel van u niet een zekere vrees voor wat men noemt de
domme menigte, die u in deze pessimistische zelfbeschouwing zou storen
en u haar inzichten zou willen opdringen?

--Ik heb een verdomde--Hàat--de mij eigen lichtgekwetstheid brengt mee
een zòo gemakkelijk medelijden met andere menschen, dat ik, hoezeer ik
als _artiste_ voel voor figuren als Napoleon, ze _au fond_ godvergeten
--Hàat. In zooverre zijn mijn boeken zuiver democratisch ... willen dat
tenminste zijn. Wat de toekomst zal brengen weet ik niet. Ik zou bijna
zeggen: Het kan mij geen....

--_Bijna_ zeggen, of _helemaal_ zeggen, mijnheer De Meester?

--Het kan mij natuurlijk wel schelen. Omdat ik kinderen heb. Daarin zit
het zwakke punt van mijn heele zijn. Maar ik heb niet zooveel eerbied
voor het leven, dat het geestelijk leven mij veel kan schelen.

Dat kan ik met alle mogelijke kniebuigingen nooit meevoelen met uw
vriend Goethe en ook niet met de talentvolste onder mijn tijdgenooten,
die ik juist wel eens heb gemeden, omdat er zooveel blije geestdrift
was in hun streven naar schoonheid en dergelijke dingen meer. Dat waren
dingen die mij ... pas in de tweede plaats konden schelen.

--Dat komt dus neer op het gebrek aan een levensgeloof, dat voor mij een
van de kenmerken van onzen tijd is.

--Als ik levensgeloof had, dan was ik misschien een partijganger
geworden, natuurlijk lang zoo kranig niet als Jet Holst, maar wel even
fel. Is het nu gebrek aan levensmoed, dat mij niet levensgeloovend
maakt--of is gemis aan levensgeloof de _fond_ van mijn geheele wezen?
Dat weet ik natuurlijk niet. Dat kun je niet zeggen. En in zooverre sta
ik nog veel nader tot de socialisten dan u, die tegenover hen staat.
Want ik sta niet onverschillig maar _blank_ en u heeft een zekere
aversie. Ik voel in dat "Pan" van Gorter: Goddome, als je zoo het leven
bekijkt, dan begrijp ik dat je het leven lief hebt. Maar de natuur is
heelemaal niet zoo te bewonderen als "Pan" dat doet.

--Wanneer ik u zoo hoor spreken, wanneer ik u zie gesticuleeren en druk
door uw kamer zie loopen, dan krijg ik toch de gewaarwording dat in uw
heele optreden flink wat levensmoed steekt.

--Van Deijssel heeft eens tegen mijn vrouw gezegd: Wat je man heeft, dat
is dat hij zijn zenuwen verwerken kan door ze te uiten. Daar is
misschien wel iets van aan. Dat is dat _exubérante_ in me. Dat was er al
voordat ik naar Parijs ging, maar dat is door het leven in Parijs
sterker geworden. Vandaar dat een oude dame eens tegen me zei: Vous ne
serez jamais un Parisien, mais vous avez tout l'air d'un Marseillais.

Ik kan dagen lang gesloten zijn en dan ook eenzaam leven. Je vindt dat
o.a. ook bij _célibataires._ Als die los komen dan zijn ze luidruchtiger
dan andere menschen. Op de krant ben ik de minst gezellige van de
collega's, en ik voel ook wel dat het niet aardig is. Mijn aard is om
naar niemand zijn gezelschap te verlangen. Maar bén ik eenmaal in
gezelschap, dan ben ik de luidruchtigste. Verleden jaar heb ik ter wille
van mijn dochters (anders kom ik nooit in een vergadering) dat congres
van letterkundigen bijgewoond. Van Deijssel heeft toen een toast
gehouden op mijn vrouw en mij, en toen heb ik geantwoord in een erg
uitbundigen toast, waaruit de menschen wel heelemaal niet den indruk
hebben gekregen van een vent die liever in z'n eentje zit in een dorp
als Ermelo. Dit heb ik misschien van mijn geboorte. Mijn moeder was een
zwakke vrouw, getrouwd met haar neef, en ik was een nakomertje, acht
jaar na de anderen geboren. Mijn twee broers zijn flinke kerels. Van mij
werd altijd gezegd dat ik schoolziek was, en toen heeft een meester aan
de school van de Hernhutters eens gezegd: Neen, hij is niet schoolziek,
maar hij heeft gebrek aan physieken moed. Dat heeft mij erg getroffen en
ze moesten me thuis precies uitleggen wat dat was. Zoo iets résonneert
in je ziel, en zoo ontstaat literatuur.

--Dat moet toch ongezonde, ziekelijke literatuur zijn?

--Ja, dat spreekt van zelf. Ik zou bijna zeggen, dat menschen die
dergelijke boeken schrijven gezonde menschen aller-innigst moeten haten.
Gezonde menschen--dat zijn de forsche, sterke, de wreede typen van
levenslust, met alle hardheid die daar inhaerent aan is....

--U zegt inhaerent?

--Met alle hardheid die daar inhaerent aan is. En daar staan licht
gekwetste menschen, die bang voor het leven zijn, natuurlijk fel
tegenover. Waarom leeft een mensch die aan het leven het land heeft,
voort? Omdat het leven sterker is dan jij bent. Als ik daar ooit een
voorbeeld van heb gezien, dan was het wel de autobandiet Dieudonné, de
felle revolutionnair, die een kniebuiging heeft gemaakt voor het Gezag,
met tranen in de oogen, toen hij vernam dat hij mocht blijven leven in
dien vorm, dat hij voor z'n heele leven naar de galeien ging. Dat
prefereert zoo'n stakker boven het momentje van den dood!... Het leven
is de sterkste en dat is voor menschen als ik ben een moeilijk proces,
om daarin te blijven berusten. Het is misschien verdomd egoïst, dat je
de moeite die je dat kost niet voor je zelf houdt, maar er boekjes van
maakt. Maar er staat tegenover dat je het doet in het besef, dat er heel
veel menschen zijn, die hetzelfde voelen als jij. Ik heb altijd een
gevoel dat de literatuur, zooals ik ze maak, is voor een kleine
minderheid. En nu heeft mij erg bevreemd: Ik heb hier voor een kring van
dames, die mij door een vriendelijke dame waren toegestroomd, gelezen
over de _Névrose_ in de nieuwe Fransche letteren. En toen is tot mijn
groote verbazing dit gebeurd, dat, nadat ik die vier lezingen had
gehouden voor negentig dames, er nog zoo velen waren die het ook wilden
hooren, dat ik ze herhaald heb voor een kring van meer den tachtig
dames. Ik beweer heelemaal niet dat ze met sympathie over die _Névrose_
hebben hooren spreken. Maar ze wilden het toch maar weten.

Dat blijft het tegenstrijdige van den levens-verneiner, dat je meeleeft
in en zelfs meedoet aan dat overbodige dat heet--de literatuur!--

Het was diep in den nacht, toen De Meester mij naar mijn hotel
geleidde--over het fel belichte asfalt van Nêerlands eerste koopstad.
Hij sprak in harde, stekelige woorden over het lot van de veile
schepseltjes, die in den prachtigen zomernacht over het asfalt zwierven.
En juist toen voelde ik dat ons gesprek mij hem nader had gebracht.


BIBLIOGRAPHIE:

Kleingoed (schetsjes)--Een Huwelijk (roman)--Parijsche Schimmen--Zeven
Vertellingen--Deemoed--Allerlei Menschen--Louise van Breedevoort
(roman)--Het Leed van den Hartstocht--Geertje (roman)--Aristocraten
(roman)--De Zonde in het deftige Dorp (roman)--Op weg naar Transvaal
(Kinderboek)--

Voorts de brochures:

De Menschenliefde in de werken van Zola--Een ongewoon meisje (Marie
Baykirtsef)--Iets over de literatuur onzer dagen.




KAREL VAN DE WOESTIJNE

[Illustratie: KAREL VAN DE WOESTIJNE naar een teekening van zijn
broer, Guust van de Woestijne]


(* 1878)

Ik had dien middag "op den buiten" bij Brussel doorgebracht, en,
toegevend aan een gril, in een landelijke herberg mijn maal gedaan van
brood met "platte keis" (een soort zure room) en rammenas. Een paar
mannen uit den omtrek dronken lambiek en schoten met handbogen pijpen
van een hoogen staak. Onder het genot van een potje witachtig bier, 't
soort dat op zeepsop gelijkt, trachtte ik me weer in te leven in de
Vlaamsche sfeer, waar ik welhaast tien jaren geleden thuis was. Het
gelukte maar half: de stemming van on-critische, goedmoedige
onbewustheid, die ik op de gezichten van de boogschutters las, kon ik
niet meer bereiken. Totdat een gesprek met een boschwachter, wien ik
naar den weg vroeg, en die geen Fransch verstond maar mijn
hoog-Nederlandsch voor een Italiaansch dialect scheen te houden, mij in
de gewenschte lijn-looze soezerigheid bracht. Zoo bereikte ik het huis
van mijn slachtoffer, gelegen aan een dreef met veel pleiziertuinen:
"melkerijen", waar menschen met roode gezichten, smeulende oogen en
luide stemmen krentebrood met harde eieren gebruikten, en glazen dunne
melk lieten staan....

... En plotseling leidde de blozende Vlaamsche meid mij in een kamer,
waar de raadselachtige scheemring met bloedkleur doortrokken scheen. In
mijn breede, vleezige hand legden zich de heel slanke, bleeke vingers
van den poëet. Ik had nooit gedacht dat een zoo smalle hand mogelijk
was. Zijn heele gestalte trouwens is van een opmerkelijke,
aristocratische fijnheid, wat vooral uitkwam als hij met vele
overbodige, doch rustige bewegingen door 't roode half-duister van zijn
kamer schreed, aan de strak tegen 't lijf gedrukte armen de handen
rechthoekig opgebogen. En ik kreeg, in deze vergeestelijkte omgeving te
plotseling overgeplant, de sensatie, dat de bleeke dichterhanden zouden
gaan wapperen als ik mijn adem niet inhield.....

Doch nu zit hij tegenover mij, aan de schrijftafel, waar vele groene en
oranje bandjes Fransche philosophie van Alcan en Flammarion mij treffen,
en ik bespeur op dit indrukwekkende, starende baard-gezicht trekken, die
mij doen denken dat 't voorwaar! tot schooner dingen leidt, van den
wijn, van den hartstocht en den zinnenroes te zingen, dan er van te
léven. Mijn geoefend oog gaat opmerken. Ik bestudeer zijn ranke
bewegingen en zijn mimiek, ik blijf letten op het spottende in den
glimlach van sensueele lippen en helle puntige tanden, en het kost me
moeite, van de min of meer medische beschouwing naar de ideëele
beschouwing van dezen persoon terug te keeren. Doch de wijn rukt aan,
"het kan geen kwaad" meent hij, en ik krijg hem aan 't praten, zoodat
ik, noteerend en vragend, geen gelegenheid meer heb om mijn ontleding
van zijn uiterlijk voort te zetten.

Van jongs af, zoo vertelt hij, ben ik geweest tweevoudig. Ik heb
geleefd binnen in mijzelf, en dàn met een groote fantaisie.

Toen ik een kleine jongen was, heb ik heelemaal in mijzelf geleefd, en
daarbij kwam veel atavism, zal ik maar zeggen. Mijn vader was een man
die heelemaal naar binnen gekeerd was, maar langs den kant van mijn
moeder had ik een grootvader, die was heelemaal fantaisie. Hij sprak
alles op rijm en maakte om te kunnen rijmen de zonderlingste
gedachtensprongen. Hij was architect, maar hij deed niets aan zijn vak,
want hij kon gemakkelijk leven. Hij was als gemoedsmensch een echt
artiest. De groote ernst in mij kwam van mijn vader. Hij zou ingenieur
worden, maar op een zeker oogenblik is hij gedwongen geweest in de
nijverheidszaken van zijn eigen vader te gaan. Zoo lang ik hem gekend
heb, hij is maar tweeënveertig jaar geworden, hield hij zich heel den
tijd bezig met wiskunde en mechanica. Hij heeft verscheidene
uitvindingen gedaan. Een voorbeeld kon hij niet voor mij zijn, ik was
maar twaalf jaren toen hij stierf, maar zijn aard bleef er in. Ik heb
heel veel van hem gehouden, hoewel hij mij nooit veel liefde betoond
heeft. Dat lag in zijn aard niet. Toen mijn vader dood was, stond mijn
moeder aan het hoofd van een groote nijverheidszaak in Gent. Zij had
veel werk, en veel innigheid heb ik niet kunnen genieten. Een eenzame
van nature, ben ik heel jong gaan lezen. Aan kinderspelen heb ik nooit
gedaan, want mijn andere broers, die jonger waren, hadden gezelschap aan
de dienstboden. Ik had slechts mijn bibliotheek, een van de zotste
dingen die bestaan hebben, waar bijv. Homeros naast Jules Verne stond.
Het was een samenhooping van boeken, duizenden en duizenden. Wij hadden
in Brussel een familielid en die was boekhandelaar. Wanneer mijn vader
en moeder of mijn grootvader hem kwamen bezoeken en iets interessants
bij hem zagen, namen zij het maar mee. Dat werd een kamer vol,
literatuur, encyclopedieën, woordenboeken, atlassen.... Ik kon lezen
sedert mijn derde jaar. Ik heb op een zeer bijzondere manier leeren
lezen. Vlak over de deur hadden wij een jong onderwijzer wonen, die het
heel slecht had en in de vacantie lieten mijne ouders, toen ik pas twee
jaar was, hem les komen geven. Meer voor hem, dan voor mij. Ik zal u
zijn naam niet noemen, want hij heeft een zekere bekendheid gehad in
Nederland. Dat is voor mij het ergste geweest, dat mij kon gebeuren.
Want ik leerde heel vlug, met een echte koorts. Toen ik een jaar of
zeven was, had ik al een heele bibliotheek verslonden. Toen ik een jaar
of twaalf was, las ik ter zelfder tijd Pascal en Paul de Kock. Ik
herinner het mij zeer bepaald.

Dat moet voor mijn ontwikkeling veel belang gehad hebben. De vage drang
naar oneindigheid en de geniepige, gevreesde sensualiteit die
aangestoken werden door zulke lectuur, hebben mij heelemaal voorbereid
tot wat ik geworden ben, mag ik wel zeggen.

Toen mijn vader stierf had ik al gedichten gemaakt in het gebrekkigste
Vlaamsch dat men zich denken kan en dat dank ik weer aan dien zelfden
huisonderwijzer. Hij was toen leeraar geworden en zelf een dichter,
zonder veel beteekenis trouwens. Ik kende heel weinig Vlaamsch. Mijn
opleiding was in een privaatschool, die niets te maken had met de
gemeentescholen, waar nog iets Vlaamsch geleerd wordt. Niemand wist, dat
ik die verzen maakte. Een paar jaar later zijn zij verschenen in een
kindertijdschriftje. Het eerste gedicht, dat ik waarlijk gevoeld heb als
gedicht, maakte ik op den eersten verjaardag van den dood van mijn
vader. Toen was ik een goede dertien jaar. Intusschen waren een
heeleboel andere verzen van mij verschenen onder allerlei pseudoniemen,
die ik zelf niet meer ken.

Intusschen was ik op het athenaeum gekomen en daar ben ik waarlijk een
flamingant geworden, onder den invloed van een paar leeraren, die mij
veel goed en ook veel kwaad gedaan hebben. Het was in '93 en de eerste
"Van nu en straks" was verschenen. Dat heeft een enormen invloed op mij
gehad.

Dat is een punt van belang en men weet dat in Holland eigenlijk zoo
niet. "De Nieuwe Gids" heeft invloed gehad op de generatie die
onmiddellijk vóor de mijne gekomen is, die van Vermeylen, De Bom en
Hegenscheidt. Die hebben waarlijk den invloed van de "Nieuwe Gids"
ondergaan. Maar de man die, de eerste, eene eigenlijke vernieuwing in
Vlaanderen gebracht had, Van Langendonck, heeft dien invloed niet gehad.
Wel stond hij onder den invloed van Fransche dichters, onder den invloed
van de "Jeune Belgique", die baudelairiaansch was. Wel heeft hij verzen
geschreven die Kloosiaansch schijnen, maar dit voordat Kloos ooit in
Vlaanderen gelezen werd; verzen, die geschreven waren bijv. in '82 en
'83, vóor het verschijnen van de "Nieuwe Gids". Onze generatie kende de
"Nieuwe Gids" nog niet. Wij waren volop aan het dichten onder den
invloed van Pol de Mont en Hélène Swarth, toen wij door bemiddelling van
"Van nu en straks" de "Nieuwe Gids" leerden kennen. Maar het was Van
Langendonck vooral, die voor ons de openbaring was. Ik mag gerust
zeggen, dat de invloed van "De N.G." niet groot geweest is. Toen ik
zeventien, achttien jaar was, heb ik veel genoten van Kloos, veel meer
nog dan van Gorter, maar echten invloed heeft hij op mij nooit gehad,
niet meer dan bijv. Lamartine of Musset, en bepaald minder dan De Vigny.
Ik admireerde Kloos, omdat ik een zoo groote individualistische
personaliteit in hem vond.

Wij zijn nu in '94 of '95. Ik was toen volop aan het dichten. Toussaint
heeft van mij geschreven, dat ik toen reeds een beroemdheid was onder de
athenae-jongens en studenten. Veel vroeger had Pol de Mont mij een
postkaart gestuurd, een postkaart, stel je voor, over een paar verzen
van mij in een tijdschrift. In die postkaart stond: "Tu Marcellus
eris."[3]

Ik heb er trouwens niet op geantwoord. Want ik voelde wel, dat
verzenmaken was toen niet meer dan een bedrevenheid van mij, anders
niet. In '93 echter maakte ik kennis met "Van nu en straks" en de
anarchistische beweging in Frankrijk en België, waaruit de geest van
"Van nu en straks" gedeeltelijk was ontstaan. Ik mag u verzekeren, ik
was na den dood van mijn vader nog meer vereenzaamd en die opstandelijke
beweging heeft mij waarlijk gevormd.

Wij gingen heelemaal in die beweging op, en ik heb op het punt gestaan
buiten de deur van het athenaeum te worden gezet om mijn revolutionnaire
ideeën. Van toen af kon ik mij met niets meer tevreden stellen dan na
rijp onderzoek, en sindsdien ben ik een opstandeling gebleven, of zeg:
laat ik mij niet gaarne bedwingen. Daarvan heb ik in Gent prachtige
voorgangers gehad, die tegenwoordig beroemd zijn, bijv. George Minne,
een groot beeldhouwer, en De Sadeleer, een bekend schilder. Die gingen
zoo ver dat zij wilden stelen om d'arme menschen hetgeen hun diefstal
opbracht te gaan uitdeelen. Zij gingen ook dagbladen op straat verkoopen
en bij iederen "Fakkel" dien zij verkochten, kregen zij een slag op hun
kop. Dat wil wat zeggen voor den zoon van een patriciër, zooals die
beeldhouwer was. Het was geestelijk een prachtige tijd.

Mijn eerste verzen in "Van nu en straks" verschenen in '96. Victor de
Meyere had mij gevraagd mee te werken. Dat waren ook de eerste verzen
die onder mijn eigen naam verschenen. Ik ben een van de zeer weinigen,
die den geest van "Van nu en straks" getrouw zijn gebleven. Ik zei het
U: het is een van de gronden van mijn karakter gebleven, weinig gezag
te dulden. Gezag draag ik heel moeilijk, tenzij natuurlijk moreel gezag.

Hiermede heb ik u dus een paar voorname factoren van mijn aanleg
opgenoemd: de vereenzaming van het kleine kind, vooral na het sterven
van mijn vader, die het gemoed verdiept heeft en leidde tot al te vroeg
ontwaakte sensualiteit; en den oneindigen dorst naar kennis. En dan,
mijne fancy.

Ik heb het niet altijd gemakkelijk gehad in het leven, maar ik heb
altijd een grooten en blijden onafhankelijkheidsdrang gehad in mij, en
ik geloof dat ik dat te danken heb aan voorouders van moederlijken kant.
De ooms en de vader van mijn moeder waren allemaal geestelijk vrij, ik
bedoel vrij van kommer, en allemaal waren zij rijmelaars. Zij waren met
een zevental en praatten altijd op rijm met elkaar. Van hen heb ik
waarschijnlijk het vermogen, mij zoo gemakkelijk boven de werkelijkheid
te plaatsen en den geestigen, persoonlijk-humoristischen kant van de
dingen te zien, een optimisme waarbij ik mij telkens kan opwippen.

Ik ben altijd godsdienstig van aard geweest, juist vanwege het naar
binnen gekeerde leven, hoewel ik thuis van godsdienstig leven weinig
gewaar ben geworden. Als ik 's Zondags, toen ik dertien à veertien jaar
oud was, naar de mis moest,--het museum lag toen naast de kerk--:
voelde ik telkens een strijd in mij of ik het museum, dan wel de kerk
binnen zou gaan, en het museum won het dan bijna altijd van de kerk, al
voelde ik er innig leed bij. Het godsdienstig gevoel is levendig in mij
gebleven, maar het gebeurt toch ook wel vaak nog, dat het museum het
wint. Daar komt altijd bij mijn afkeer voor al wat gezag is. Moreel
gezag neem ik natuurlijk aan, dat is van veel sterker werking, dat is
mijn eigen gezag, dat ik in mijzelf voel en waarvan ik niet afwijk.
Daardoor ben ik dan ook werkelijk onmaatschappelijk. Ik sta dan ook
tegenover de proletarische poëzie als een onverwoestbare individualist.

Door natuur en door opleiding ben ik individualist. Maar in dit begrip
zelf is nog een onderscheiding te maken. Is het zuivere individualisme
waarlijk het impressionisme van 1880 en van de "Nieuwe Gids"? Dat moet
ik absoluut tegenspreken. Om te beginnen, ik zeide het u reeds, hebben
wij den invloed van 1880 niet rechtstreeks ondergaan. Ik behoor tot een
andere generatie. De mannen die bij ons den invloed van de "Nieuwe Gids"
ondergingen zijn, zooals ik reeds zei, Vermeylen en De Bom, en ik behoor
tot het volgend geslacht, dat dus als het ware van de "Nieuwe Gids"
heeft gehad een tweede afkooksel. Wat ons opviel in de "Nieuwe Gids" was
het impressionisme. Mijn individualisme is van geheel anderen aard. Het
is niet het onmiddellijk reageeren op zintuigelijke indrukken, het is
veel meer het opnemen van een algemeen wereldgevoel in de personaliteit.
En dan zal poëzie worden de weerspiegeling van een algemeen wereldgevoel
door het individu. Het is dus een tegenstelling van het zuivere
impressionisme, het picturaal impressionisme, zooals Van Deyssel en
Gorter het hebben geleverd. Tegenover de zintuigelijke gezichtsmenschen
stel ik mij als innerlijk gehoorsmensch, die meer in zich zelf hoort
dan hij buiten zich ziet, als muzikaal vertolker van de wereld.

--U stelt hier gezicht en gehoor tegenover elkaar. Zoudt u niet beter
zintuigelijk en gedachtelijk tegenover elkaar stellen?

--Neen, gedachtelijk is een verkeerd woord. Zie hier wat ik bedoel. Stel
u voor, dat Gorter zou zijn een geslepen staalplaat, waar de zonnestralen
en wat zij meebrengen onmiddellijk op afketsen. Als hij een indruk
krijgt, bedoelt hij den indruk onmiddellijk terug te kaatsen. Dat is
het schoone van zijn kunst en hij is eenig daarin: Zoodra ontvangen,
geeft hij den indruk terug.--Bij mij nu is het anders. Het is alsof de
straal dringt door de stalen plaat heen en komt op het gevoels-vlak.
Het is niet meer een zuivere impressie, maar een impressie die een
verwerking heeft ondergaan, een verwerking door het gevoel. Dat is in
den grond het bezinken van de impressie. Stel u voor een laag
doorschijnend ijs die op het water ligt. Als er een zonnestraal op
valt, dan wordt hij door de dikte van het ijs gebroken en dan komt hij
onder het ijs weer uit en ondergaat er aan kleur, aan wezen, aan wat
weet ik al, een nieuwe vervorming. Zoo is het gevoel bij veel dichters.
Inplaats van onmiddellijk af te ketsen op het waarnemingsvlak, dringt de
indruk door tot in het diepst van hun ziel en als hij dan, verwoord, weer
buiten dringt, is hij heel iets anders geworden.

Dus mijn individualisme gaat meer uit naar dat van de Fransche
symbolisten, maar is toch weer heel iets anders. De eigenlijke
symbolisten, die ingeleid zijn door Henri de Régnier, systematiseeren.
Zij herleiden eiken persoonlijken indruk tot een beschouwingsvlak. Zij
deelen de verschillende indrukken in in sommige vakken. Dat is toch het
eigenlijke symbolisme, niet waar? Men moet onder een teeken een zekere
reeks van gedachten kunnen indeelen. Dat heb ik altijd verkeerd
gevonden. Dat wordt in den grond zoo iets als een wetenschap.

Ik wil--voor zoover "willen" bij 't half-bewuste dichten te pas
komt--eenvoudig mijn eigen indrukken inleiden tot algemeene
menschelijkheid en ze algemeen begrijpelijk maken, ze dus eerst laten
bezinken tot eigen gevoel, en dat eigen gevoel daarna toetsen aan het
algemeen menschelijk gevoel, dat ik terugvind niet alleen bij de
menschen die mij omringen, niet alleen bij de lezers, maar bij de
dichters door de eeuwen heen. Dat is natuurlijk niet vanzelf gekomen.
Dat ware onmogelijk, het kan niet vanzelf komen. Als men begint te
dichten heeft men zijn eigen indrukken, al waren ze nog zoo klein en al
waren ze nog zoo pervers, zoo lief, dat men ze wil weergeven in de
aller-individueelste expressie. Maar er komt een tijd, dat die liefde
voor de aller-individueelste expressie afslijt. Men wordt meer algemeen,
het kleine détail gaat weg, men gaat alleen de groote lijnen betrachten
en zoo komt men tot wat ik durf noemen: een neo-classicisme.

Door het individualisme heen komen wij tot het neo-classicisme, een
nieuwen classieken tijd, een periode van menschen die zich heelemaal
bewust zijn en zich in volkomen oprechtheid uiten, maar daarbij alles
laten wegvallen wat in hun persoonlijk geval te sterk-persoonlijk, te
zeer bijzonder zou zijn. Ik heb in de "Groene" gesproken van menschen
die op de hoogten wonen en elkaar herkennen. Zij wonen op verschillende
heuvelen, zij zien elkaar niet, maar de een begint te zingen, de tweede
hoort hem zingen, de derde ook, en zoo vernemen zij allemaal den zang
van den eerste en herkennen allen in dezen eenen zang hun eigen zang en
leeren elkander onderling kennen. Dat is voor mij de gemeenschapskunst.
Gij ziet, gemeenschapskunst kan heel iets anders zijn dan
maatschappelijke kunst.

En dit zegt alles: Dit legt u ook uit wat ik gevoel tegenover de
socialistische kunst. Ik kan mij geen dichter voorstellen, die zou
dichten op iets dat niet berust op eigen diepe gronden maar alleen op
een theorie. Daarom is Gorter mij soms zoo hinderlijk, in dezen zin, dat
hij eerst en vooral toch is een impressionist, dat zijn schoonste werk
altijd blijft impressionistisch,--en dat hij dan ineens overslaat op
theoretiseeren en propageeren. "Pan" vind ik een magnifiek gedicht, maar
telkens als hij aan de propaganda komt is het mis, dan is het geen
poëzie meer. De goede gedeelten zijn eenvoudig impressionistische poëzie
en zoodra hij daar buiten gaat wordt het gezanik, heel eenvoudig. Het
wordt propagandistische proza, afgesneden op een vijfvoetige maat.
Daarentegen heeft Mevrouw Roland Holst, zij als vrouw, omdat zij vrouw
is, alles verwerkt. Zij heeft het socialisme en de democratie inderdaad
heelemaal in zich opgenomen. Bij haar is het heelemaal liefde en leven
geworden. Het is individualisme geworden en daardoor juist kan zij
waarlijk proletarische poëzie maken. Het is bij haar niet meer geestelijk
of gedachtelijk, het is doorvoeld, en juist daarom is zij de socialistische
dichteres in Holland. Neem Adama van Scheltema. De eenvoudige liedjes, die
hij misschien voor de minste houdt in zijn werk, die voor den gewonen lezer
ook wel minder zijn, neem een socialistischen marsch, die zoo echt is van
rythmus, zoo meegevoeld, zoo meegestapt, zou ik haast zeggen, dat is echte
proletarische poëzie, in tegenstelling met werk, waar heel wat diepere en
ingewikkelde bedoelingen achter zitten, maar dat juist daarom geen poëzie
kon worden.

Wat betreft de mogelijkheid van proletarische poëzie kan ik dus zeggen,
dat die geheel afhangt van persoonlijkheid. Als in Holland honderd
dichters kunnen gevonden worden, die tegelijk proletarisch voelen, dan
hebt gij natuurlijk honderd proletarische dichters. Maar dat is nog geen
proletarische poëzie, niet waar, u begrijpt me. Mevrouw Roland Holst en
Adama van Scheltema maken proletarische poëzie als zij waarlijk
proletarisch voelen, niet denken. Maar van het oogenblik af dat men
proletarisch denkt maakt men geen poëzie meer, omdat men dan denkt en
niet leeft.

Gorter heeft in de "School der Poëzie" geschreven van de burgerlijke
kunst, waar hij uit wilde. Heel de "Nieuwe Gids" is volgens hem
burgerlijk. Daar had hij groot gelijk in. Zoo was het. De "Nieuwe
Gids"-dichters waren burgerlijk, omdat het impressionistische gevoel
rechtstreeks straalde uit het burgerlijk leven. Er kon dus werkelijk
sprake zijn van een op haar uiterst levende burgerlijke poëzie. De
meeste menschen in dien tijd en ook de meeste dichters leefden en
teerden op sommige begrippen die heelemaal burgerlijk waren. Zij leefden
voort op de begrippen van 1848. En toen kon er sprake zijn van een
algemeen burgerlijke poëzie. Maar tegenwoordig kan er geen sprake zijn
van een algemeen socialistische poëzie, omdat de proletarische begrippen
nog niet zijn doorgedrongen in de menigte, omdat de proletarische
gevoelsdichters nog uitzonderingen zijn. Daaruit volgt, dat er volgens
mij natuurlijk een tijd kan komen van proletarische poëzie, gelijk er in
1900 sprake mocht zijn van burgerlijke. Ik geloof zelfs, dat die tijd er
misschien komt, mijn eigen idealen er natuurlijk buiten gelaten.

Maar als het zoover komt, dan ben ik overtuigd, dat er ook reactie komt,
anarchistische of aristocratische reactie komt, waarin de individualisten
zullen spreken tegenover de meerderheid der maatschappelijke gemeenschaps-
dichters. En zoo gaat het voort. In Gent noemt het volk dat "den contour
van de wereld", het draait altijd zoo maar rond.

Maar waar blijft, als de proletarische begrippen zijn doorgedrongen,
eigenlijk de poëzie? Is een socialistische toekomst wel vereenigbaar met
uw opvattingen van wat poëzie eigenlijk is?

--Er zullen altijd dichters zijn. Denk eens aan den tijd van de
predikanten-poëzie, waar Kloos het over heeft. Die tijd was zoo duf, zoo
vermolmd, dat men zich moeilijk kan denken dat er toch nog dichters
waren. En nu is de laatste daad van Kloos juist geweest, deze dichters
op te delven. Beets en De Génestet waren geen groote dichters, maar zij
hadden het in zich. Beets met zijn "Camera" mag er toch wezen, en hij
leefde toch heelemaal in de Protestantsch burgerlijke Hollandsche
wereld.... Ik stel mij voor, dat er moeilijk iets kleiners is te vinden
dan deze wereldbeschouwing. Toch heeft hij er iets van gemaakt. Ik stel
mij voor, dat het ook zoo zal gaan in den socialistischen staat, wanneer
die er eenmaal komt. Er zullen dan ook menschen zijn, die dichter in hun
hart zullen zijn. Wij weten natuurlijk niet of het groote dichters
zullen worden, maar zij zullen den geest van hun tijd uitdrukken, gelijk
de individualisten hun tijd uitgedrukt hebben.

En dat brengt mij weer op mijn eigen begrip van individualistische
poëzie. Er is waarlijk iets dat boven den tijd staat. Dat is het
menschelijk leven, het menschelijk aanvoelen, het menschelijk begrijpen,
het leven, het léven ... dat is alles.

Vermeylen heeft gezegd, dat men de grootheid van een dichter meet aan de
ruimte van zijn ziel. Kunt gij ruim begrijpen, kunt gij ruim voelen en
kunt gij ruim mededeelen, dan zijt gij een groot dichter, maar dan staat
gij buiten de onmiddellijk u omringende maatschappij.

Men zegt wel eens dat de hypertrophie van het gevoel een teeken is van
decadentie. Daar moet over gesproken worden. Wat is decadentie? Dat is
toch verslapping, nietwaar, en die is gewoonlijk het gevolg van
overspanning. En nu is het maar de vraag: kunnen wij deze in het
tegenwoordige individualisme vaststellen? Neen, dat kunnen wij niet
meer. Wij konden het in den tijd van Kloos. Zoo'n verslapping van de
zenuwen komt altijd voor, na een periode van groote inspanning. Zoo
hebben wij bijv. gezien bij Alfred de Musset, die dichter is tien jaar
van zijn leven, en daarna uit, juist omdat hij kwam na de groote
Napoleontische periode; en bij Baudelaire, die maar een korten tijd
dichter was, juist in het tweede Keizerrijk, na een oogenblik van groote
spanning. Kloos in Holland blijft maar een jaar of vijf, zes, eigenlijk
dichter. Hij volgt op het kwijnen-gaan van de burgerlijke opvatting die
stond tegenover de nieuwe levensbeschouwing: het Socialisme. Kloos is
een burgerlijk dichter geweest. Was hij zenuwsterk genoeg geweest, dan
had hij zich kunnen laten opslorpen door, of had weerstand kunnen bieden
aan de nieuwe beweging. Hij stond met zijn zintuigelijkheid tegenover de
verouderde wereld en kon geen stand houden. Wij hebben in Vlaanderen ook
zoo'n voorbeeld, wij hebben Van Langendonck, die niet mee wilde in den
opstandelijken strijd en bleef bij zijn burgerlijke opvatting. Hij was
daardoor te zeer gedwongen, in zichzelf in te keeren, en heeft zich niet
meer kunnen uiten.

Daartegenover kan dit gesteld worden: boven die levensomstandigheden
uit, boven die maatschappelijke omstandigheden uit, rijst de algemeene
menschelijkheid van de menschen die op de kimmen wonen, die boven de
andere menschen uitreiken, die de groote menschelijkheid
vertegenwoordigen, die classiek van gevoel zijn. En die vind ik in alle
tijden terug, hoewel die in hun tijd meer dan waarschijnlijk ook
uitzonderings-dichters waren.

Mijn opvatting is dus niet anti-maatschappelijk, zij is
a-maatschappelijk. Zij staat er buiten, zij is a-socialistisch,
a-moreel, maar anti- is zij niet. Het is heel goed mogelijk, dat de
sociaal-democratische staat er zou zijn en dat ik in dien staat
heelemaal mee kon voelen, dat ik dan een socialistisch dichter zou zijn.
Maar voor iedereen acht ik het onmogelijk, dat van nu af aan eene
socialistische poëzie geheel volledig in het leven zou worden geroepen.
Die poëzie zou heelemaal hersenwerk, uit de gedachten zijn, dus
onpoëtisch. Daarom heb ik juist zoo een grooten eerbied voor Mevrouw
Roland Holst, omdat zij dit alles heelemaal doorwerkt heeft, en kan ik
geen eerbied hebben voor een Gorter, als socialistisch dichter, omdat
bij hem alles stelsel, gedachte, organisatie blijft. Dat laatste woord
komt in zijn gedichten telkens terug en dat maakt een mensch kriegel.
Eerst geeft hij een prachtig brok poëzie, en dan zegt hij: zóó is nu de
socialistische organisatie. Dat is best mogelijk, mijnheer, maar ik wil
alleen poëzie hebben en heb niets te maken met uw socialisme. En dat is
nu juist het verkeerde van de poëzie in Holland tegenwoordig, dat zij
zoo weinig geeft om het onmiddellijke, spontane leven, dat zij alles
laat gaan door den geest en alles distilleert op eigen manier. Dat is
bijv. de kwade invloed geweest van Verwey, die de gewaarwordingen en het
gevoel heeft willen filtreeren door de idée. Daardoor zijn er een
heeleboel jonge menschen in Holland op verkeerde banen geraakt. En zou u
wel willen gelooven, dat ik niet veel vertrouwen heb in de poëzie van
Holland.... Ja, ja, ja, u hebt gelijk, ik bedoel dan de _toekomst_ van
de poëzie in Holland. Ziet u, ik wil niet onvriendelijk zijn.... Deze
hebbelijkheid vindt men zelfs bij de besten, Boutens bijv., iemand waar
ik grooten eerbied voor heb. Hij is de gevoeligheid-zelve, gevoelig tot
de meest gespannen mystiek toe. Maar er is dit bij, dat hij Hollander
is, en daardoor weer dit, dat hij, die uitgaat van het impressionisme,
geheel intellectueel is geworden, dat hij waarlijk weer alles herleidt
tot een intellectueel plan, even goed en misschien meer nog dan Gorter.
Stel u voor een Boutens, die even kinderlijk gebleven was als Annie
Salomons. Stel u voor wat dat zou zijn. Het is natuurlijk belachelijk,
zulke namen naast elkaar te stellen, want, niet waar, Annie Salomons is
nu nog niet bepaald wat men een groote dichteres noemt. Dus ik zeg dit
met allen eerbied voor Boutens, dien ik een zeer groot dichter acht.
Maar hoe doen de dichters in Holland? Zij hebben b.v. eenen indruk, dien
ik zal noemen: blank. Wat doen zij nu? In plaats van argeloos maar dien
indruk uit te zingen, nemen zij, zeer bedacht, wat wit, en zetten
daarnaast voorzichtig een klein beetje rose, en daarnaast behoedzaam
weer een klein beetje geel en maken daarvan de veertien regels van een
sonnet. Dat is heel fijn, het is een genot dat te lezen, maar welk
genot? Genot voor den geest. Het is geestelijke analyse geworden: een
synthetische gemoedsbeweging geeft het niet. Dan nog maar veel liever de
proletarische poëzie, waar tenminste nog een menschelijk gevoel in zit.

--U vindt het dus wel een vreemd verschijnsel, dat de proletarische
opvattingen binnen gehaald worden door de dichters die eigenlijk de
grootste individualisten moesten zijn en zijn?

--Ja, maar dat is een speciaal Hollandsch vreemd verschijnsel, en wat
ook speciaal Hollandsch is, is dat deze dichters uitgaan niet naar
menschenliefde, niet naar het christelijk begrip van broederliefde,
maar naar de organisatie. Dat heeft mij altijd zoo verwonderd. In
"Opwaartsche Wegen" kan men dat zoo goed zien. Daarin stond een zeer
schoon sonnet, dat men met genot las, tot bij het laatste terzine,
waarin de dichteres ineens zegt: dàt is nu het proletariaat,--waardoor
het heele gedicht kapot wordt gemaakt. Gorter maakt een prachtig beeld
van een jong meisje en onmiddellijk daarop zegt hij: dàt is nu de
organisatie,--of zoo iets. Dat is speciaal Hollandsch. Een Franschman
heeft eens gezegd: "Le Hollandais, c'est le Monsieur qui veut se rendre
compte et ... il se rend compte." Dat is waar. Zij willen altijd weten
waar het om gaat. Gorter, ik ben er overtuigd van, is een prachtig
mensch, als dichter wordt hij in oprechtheid door niemand overtroffen;
en ook in zijn liefde voor het proletariaat niet, dat valt niet te
betwisten. Maar als hij gaat denken, en als hij dan, al denkende,
gedichten gaat maken over het proletariaat, dan is hij "le monsieur qui
veut se rendre compte", dan gaat hij bedenken wie de voorzitter zal zijn
van de organisatie, en wie de secretaris zal zijn, en hoe hij dien
optocht zal inrichten, en wie de meeste stemmen zal halen bij de
verkiezing. En dat heet dan poëzie. Zoo zijn zij haast allemaal. Al
overdrijf ik hier natuurlijk met opzet, duidelijkheidshalve.

Kortom, een proletarische poëzie zal mogelijk zijn als de proletarische
staat er is, waar de gedachte vleesch is geworden. Maar dan komt de
reactie, dat kan niet anders, gelijk ook voor twintig jaar in de
burgerlijke poëzie een reactie is gekomen. Als de proletarische-
gemeenschappelijke stijl bestaat, dan komt er natuurlijk een aristocratisch
-anarchistische beweging. Dat spreekt van zelf. Dat kan anders niet.


BIBLIOGRAPHIE:

Het Vaderhuis (1903)--De Vlaamsche primitieven, hoe zij waren te Brugge
(1903)--Laethemsche brieven over de Lente (1902)---Verzen [_Het
vaderhuis, De Boomgaard der vogelen en der vruchten, Vroegere gedichten_
(1905)]--Janus met het dubbele voorhoofd (1908)--De gulden schaduw
(1910) [_De rei der maanden: het Huis van den Dichter; Poëmata_] Homeros
Ilias, prozabewerking (1910) Afwijkingen (1910)--Kunst en geest in
Vlaanderen (1911)---Interludiën (1912) Het tweede boek der Interludiën
(ter perse)--De bestendige aanwezigheid (t.p.)--Het licht der kimmen
[_Het gelaat des dichters; De geestelijke woonst; De acht
verblindingen_] (in voorbereiding)--Omzettingen (i.v.)


VOETNOTEN:

[3] P. Vergili Maronis "_Aeneidos_", lib. VI, 883. (Zeer vrij vertaald):
Gij zult nog eens de eerste van uw geslacht zijn.




JOSINE A. SIMONS-MEES


(* 1863)

Toen ze mij na lange aarzeling ontving, was zij dermate onder den indruk
van haar afkeer, als publiek persoon te worden ondervraagd naar het
intieme van haar besloten zelf, dat het gesprek voor ondervraagde zoowel
als voor ondervrager nu en dan pijnlijk werd. Achteraf meende zij, dat
allerlei zaken niet tot haar recht waren gekomen en gaf mij in
overweging het interview niet te doen verschijnen. Op mijn verzoek heeft
mevrouw Simons-Mees mij echter gemachtigd, enkele uitlatingen uit het
gesprek met haar en haar echtgenoot, die mij met het oog op mijn geheel
belangwekkend voorkwamen, in mijn eigen woorden weer te geven.

Het schrijven was haar van begin af een zelf-bevrijding. Zij is heel
gereserveerd en uit zich moeilijk. Vandaar dat ze trachtte, dit in haar
werk te doen.

Al vrij jong had zij verwantschap gevoeld met Heine en met Multatuli.
Hun anti-conventionalisme, hun speelsch vernuft, hun afkeer van dwang
vonden weerklank bij wat leefde in haar zelf. Zoo had de beweging van
'80 haar geen bevrijding te brengen, noch naar wezen, noch naar vorm. De
rhetorica van de vóor-tachtigers, hun zwaar-op-de-handheid, hun
moraliseer-behoefte had zij voor zichzelf overwonnen. Zoo was veel in de
beweging der '80-ers haar zelf eigen. Alleen hun "woordkunst" is haar
altijd vreemd gebleven. Zij zelf voelde meer voor stijl "_in_ de
natuurlijkheid". Vandaar dat men in de natuurlijkheid van haar dialoog
ook wel "onnatuurlijks" kon aanwijzen. Het echte naturalisme was haar
nooit eigen.

Dat gevoel voor "stijl" hangt wel samen met haar liefde voor de meest
"stijlvolle" aller kunsten, de Bouwkunst. Geen kunstwerk, zelfs niet de
muziek, geeft haar zulke ontroeringen als een mooi gebouw. Op reis is,
naast de natuur en de romantiek van het landschap, architectuur wat zij
het liefste zoekt.

En hier komt de tweeheid van haar wezen uit, gelijk die zich heeft
geopenbaard in haar dramatische motieven en conflicten:

Ordening en moralisme tegenover ongebondenheid; stijl-zin tegenover
vrije romantiek; joie de vivre tegenover zwaarmoedigheid, pessimisme,
sociaal meegevoel en zelfontzegging. Behoefte aan genieting en liefde
voor het eenvoudige. Zelftucht en punctualisme tegenover afkeer van
dwang; hollandsche nuchtere werkelijkheidszin tegenover behoefte aan een
verbeeldingswereld. Een zekere hereditaire liefde voor de wijsbegeerte
heeft zich bij haar geopenbaard in een vaak onbewuste behoefte om de
"idee" in haar kunst te verwezenlijken, en in een sterke neiging tot
psychologisch analyseeren, die, samen met haar mede heriditaire,
nauwgezetheid en behoefte om van alles rekenschap te geven--in de
menschen en situaties, die zij teekent--tot het uitspinnen leidt in haar
werk (van welk defect zij zich volkomen bewust is) zoowel als tot het
meest drie tot vier malen omwerken van een stuk eer zij het doet spelen
of verschijnen.

Het zijn die tegenstellingen in en om haar zelf, dat worstelen tusschen
"het moet" en het "ik wil", die vooral de groote drijfveeren geworden
zijn voor haar arbeid, en den dramatischen vorm, met zijn conflicten, in
hoofdzaak bepaald hebben. Waarbij het feit dat het drama meer dan de
roman op "structuur" berust, en de personen onmiddellijk en buiten den
schrijver om zichzelf doet uitleven, die voorkeur voor dezen vorm wel
mede bepaald zullen hebben. Zij voelt er zich althans meest in thuis; al
denkt zij er ook over, den roman in brieven of dagboek eens te
beproeven, om af te zijn van tooneelpremières met hun emoties,
veelvuldige ontgoochelingen en "onmiddellijk hevig de publieke aandacht
trekken".

Doordat zij, evenals Ibsen, uit een zekere puriteinsch-moralistische
omgeving spruit, zich evenals deze aangetrokken voelt tot de problemen
van het moreele leven en zich kant tegen de frase (vgl. Zijn Evenbeeld,
St. Elisabeth, Een Paladijn en Een Kasbloem) is wel eens de schijn
ontstaan, dat zij gewerkt heeft onder diens invloed. Indien dit zoo
mocht zijn, dan stellig niet bewust.

Het is daarbij geenszins haar streven, als voorlichtster van het publiek
op te treden. Ze tracht haar figuren zoo onpartijdig mogelijk voor
zichzelf te laten leven, het aan het publiek overlatend, zelf een
conclusie te trekken.

De taak van den kunstenaar--aldus mevr. Simons-Mees--is: De menschen
door het kunstwerk in staat te stellen, beter in zich zelf en in de
wereld te zien. Elk kunstwerk moet de menschen leiden naar meer
levensinzicht en levenswijsheid. Als het tenminste echt is.

Daar kunst volgens haar eenvoudig ontstaat door en uit emoties in den
kunstenaar, onverschillig of die gedragen worden door een
maatschappelijk ideaal, of waardoor die gewekt zijn, acht zij onzen
hevig-geëmotioneerden tijd voor het ontstaan van kunstwerken zeer
gunstig: "Hoe meer emotie, hoe meer kunst".


BIBLIOGRAPHIE:

Voor 't Diner, [blijspel in 1 bedrijf. Gespeeld te Rotterdam 1889.
Uitgaaf T.B.] 1911.--Droomleven, [tooneelspel in 3 bedrijven. Gespeeld
door het Rotterdamsch Tooneelgezelschap in 1890. Nooit gedrukt.]
--Ouders, tooneelspel in 2 bedrijven (samen met L. Simons). [Gespeeld
door de Tooneelvereeniging te Amsterdam (+/- 1895). Verschenen in het
tijdschrift _Nederland_.]--Ontgoocheld, tooneelspel in 2 bedrijven
(samen met L. Simons). [Gespeeld in den Tivolischouwburg te Rotterdam (±
1896). Nooit gedrukt.]--Koningsbruid, sprookjesdrama in 7 tafereelen
(1898). [Gespeeld door de Tooneelvereeniging te Amsterdam in 1911?.
Nooit gedrukt.]--Twee geslachten, tooneelspel in 3 bedrijver. [Onder
pseudoniem Dr. A.C.A. Kosters gedrukt in _Nederland_ 1902.]--Twee
Levenskringen, een ernstig stuk in 3 bedrijven. [Onder pseudoniem I.N.A.
in de _Gids_ 1902. Later onder eigen naam in bundel bij G. Schreuders te
Amsterdam (thans Mij. v. Goede en Goedkoope Lectuur)].--Van Hoogten en
Vlakten, een stuk in 3 bedrijven. [Voor het eerst verschenen in de
_Gids_, 1903, onder zelfde pseudoniem. Later in zelfden bundel als
vorige.]--Zijn Evenbeeld. Tooneelspel in 3 bedrijven. [Verschenen in
_Groot-Nederland_. Daarna in den 1sten bundel Tooneelspelen 1905.]--Een
Moeder, tooneelspel in 3 bedrijven. [Gespeeld door 't Nederlandsch
Tooneel te Amsterdam in 1905. Gedrukt in _Groot-Nederland_ in 1905.
Later in den 2den bundel, bij de mij. v. Goede en Goedkoope
Lectuur.]--De Veroveraar, een spel van stemmingen in 5 bedrijven.
[Gespeeld voorjaar 1906 door het Nederlandsch Tooneel te Amsterdam.
Gedrukt in _Nederland_ 1906. Daarna in de Ned. Bibliotheek (1906).]
--Atie's Huwelijk, tooneelspel in 4 bedrijven. [Gespeeld a.v. in 1907.
Gedrukt in _Groot-Nederland_. Daarna in de Ned. Bibliotheek in
1907.]--Sint Elisabeth, tooneelspel in 3 bedrijven. [Verschenen in
_Groot-Nederland_ 1907. Later opgenomen in den 2den bundel
Tooneelspelen.]--Kasbloem, tooneelspel in 3 bedrijven. [Verschenen in
_Groot-Nederland_ 1908. Later opgenomen in den 2den bundel
Tooneelspelen.]--Een Paladijn, blijspel in 4 bedrijven. [Gespeeld door
het Nederlandsch Tooneel te Amsterdam. Uitgaaf in de N.B.]---Het
Liefdesvers, blijspel in 1 bedrijf. [Gespeeld op het Letterkundig
Congres te Antwerpen in 1912. Niet uitgegeven.]--De Nimf, satyriek
tooneelspel in 4 bedrijven. [Gespeeld door het Rotterdamsch
Tooneelgezelschap in 1913. Verschenen in de T.B. 1913.]--




CYRIEL BUYSSE

[Illustratie: CYRIEL BUYSSE]

[Illustratie: Op het balkon van zijn werkhuis]


(* 1859)

Toen ik te Gent uit d'n Sint-Pieters-Statie stapte, werd ik aangesproken
door een zeer reusachtigen, blozenden, jovialen schoolknaap met
opgestreken blonde knevels en zware Amerikaansche rijglaarzen:--Cyriel
Buysse in zijn sportpak. Hij geleidde me naar zijn beroemde auto, liet
zijn armen in een paar wijde handschoenen glijden en weg tuften wij. Wij
gingen langs "het familiebuiten"; niet er in. Een zevental kilometers
verder ligt zijn werkhuis, in de wandeling "de kooi", "la maison à
pattes", of wel "de meulen" genaamd.

Langs een omweg bereikten wij den top van een breeden heuvel en daar
stond op een getimmerte van balken, te midden van laag gewas, een
viertal meters van den beganen grond een houten gebouwtje met twee
balkons. Men noemt het huisje "de molen", omdat op dien heuvel ook een
molen staat, vele eeuwen oud, die, tusschen haakjes, nog steeds maalt.
Het bevat een keukentje, een slaapkamer voor een dienstbode en een vrij
ruime, doch primitieve werkkamer met groote openslaande vensters.

Niemand zou hier een schrijver als Buysse gezocht hebben. Een lang
ganzenroer lag op het bed naast mijn brief, een handvol patronen over de
schrijftafel verspreid.

Terwijl hij mij rondleidde en me de kasteelen in den omtrek toonde,
moest ik denken aan een grondbezitter in de Kempen, die jaren geleden
mij en een vriend door twee gewapende boschwachters deed aanhouden,
omdat we over zijn terrein liepen teneinde een stuk weg af te snijden,
en die ons minstens had laten opsluiten als hij had geweten dat we
hadden gezwommen, bovendien, in zijn beek. Ik ben maar liever zijn gast,
overwoog ik, tot Cyriel Buysse terugkeerend. Deze legde een twaalftal
half uitgebrande toebakspijpen opzij, zoodat ik op zijn tafel kon
schrijven, en keek met gefronsde wenkbrauwen over me heen toen ik met
mijn vragen aankwam. Het: "Ge zult niets uit 'm krijgen!", dat enkele
uren te voren een artiest mij had toegevoegd, spookte mij door het
hoofd.

"Ik ben de zoon van een fabrikant,"--begon hij--en wachtte: Als u 't
hebt opgeschreven, waarschuwt u me wel. Dat was een grappige vergissing.
Ik beduidde hem, dat hij zich aan mij niet moest storen en toen ging het
vlot. Hij zette zijn gewone joviale gezicht en vertelde:

--Ik ben de zoon van een fabrikant. Mijn vader had een fabriek een paar
uur hier vandaan, en het idée was, dat ik hem op zou volgen als
industriëel. Toen ik een jaar of vierentwintig was, werd ik voor zaken
naar Amerika gestuurd, met het idée om daar misschien wel enkele jaren
te blijven. Daar had ik vreeselijk te lijden van heimwee. Ik kon er
absoluut niet wennen en ik geloof dat werkelijk door het lijden van het
heimwee ik ben gaan zoeken: wat zal ik doen, ik moet iets anders doen.
En toen ben ik voor eigen pleizier een dingetje begonnen te schrijven,
iets van niemendal, het heette "Guustje en Zieneken", een
boerenverhaaltje. Dat liet ik lezen aan mijne tante, Virginie Loveling,
een zuster van mijne moeder. Die vond er iets in en zeide mij: met een
klein beetje er aan te veranderen kan het gepubliceerd worden, en ik zou
u aanraden om door te werken. Dat werd gepubliceerd in "Het Nederlandsch
Museum", dat toen in Gent werd uitgegeven, en verscheen daarna als een
afzonderlijk boekje. En van dat oogenblik af ben ik doorgegaan bijna
zonder onderbreking. Mijn eerste werk van beteekenis was "De
Biezenstekker", een groote novelle, die verscheen in "De Nieuwe Gids".
Heel kort daarna kwam "Het Recht van den Sterkste". Ik geloof, dat ik
daardoor in Holland bekend ben geworden. Wat zal ik u verder zeggen? de
lijst van mijn werken is heel lang, er zijn er in de twintig, ieder jaar
is er een nieuw boek geweest.

Ik heb ook voor het tooneel gewerkt, een stuk uit den boerenstand "Het
Gezin van Paemel", dan nog een ander stuk, getrokken uit "De
Biezenstekker", "Driekoningenavond"; verder "Maria", getrokken uit Het
"Recht van den Sterkste"; en verder "Een sociale Misdaad", getrokken uit
een novelle van Wildstroopers.

Een bedoeling heb ik met mijn werken nooit gehad. Ik geloof werkelijk,
dat er bij mij heel weinig achter zit. U moet mijn werk nemen zooals het
is, zonder bijbedoeling. Wel getrokken uit dingen die om mij heen
gebeurd zijn--ik zit hier midden in mijn onderwerpen--maar zonder de
bedoeling om met het schrijven iets te bereiken. Ik geloof, dat op mij
wel toepasselijk is de formule van "l'art pour l'art". De menschen
hebben er wel eens politieke bedoelingen in gezien. Eén ding is waar, ik
ben heelemaal niet een vriend van de clericalen. Die hebben telkens veel
aan mijn werk af te keuren gehad en van hen heb ik een geweldige
tegenkanting ondervonden. Ik ben voor mijn globale werken in den ban
geslagen. Mijn naam is om zoo te zeggen in den ban.

--Hoe komt het, dat gij u bijna altijd bezighoudt met die
plattelandsmenschen?

--Ten eerste omdat ik die het best ken. Ik ben een buitenmensch. Ik ben
heelemaal wat men kan noemen "un terrien", een man van den grond. Wat
buiten gebeurt interesseert mij doorgaans meer dan wat in de stad
gebeurt. Ik ben heelemaal geen stadsmensch. Ik kom alleen in de stad om
sigaren te koopen of om mijn automobiel in orde te laten maken. Het is
heel eigenaardig, ik denk bijna nooit aan de stad. Ik heb wel sommige
dingen geschreven die gedeeltelijk in de stad plaats hebben, maar
meestal komt er dan nog heel veel buitenleven bij. Ik voel mij absoluut
als uit den grond gegroeid. Ik word heelemaal niet aangetrokken door het
moderne leven in de stad. Dat lijkt mij dikwijls ziekelijk, en ik voel
veel voor het gezonde.

--Maar is dan in het algemeen de schrijver niet een mensch met
niet-gezonde zenuwen, zooals men het wel eens heeft geformuleerd?

--Neen, dat vind ik niet. Ik geloof meer aan het "mens sana in corpore
sano",--altijd wat mij betreft. U kunt mij beschouwen als een geweldig
individualist. Ik sluit mij heel moeilijk aan bij een ander. Ik ben wel
lid van enkele vereenigingen, maar ik kom er nooit. Ik sta in alle
opzichten heelemaal alleen.

--Dus u gelooft niet aan de uitspraak: hoe zieker zenuwen, hoe beter
kunst?

--Neen, voor mij is dat absoluut niet zoo. Je kunt wel heel goed en
scherp voelen en toch een heel gezond mensch zijn. Ik heb nooit de
behoefte gevoeld mij ziek te maken om te werken. Vroeger kon ik alleen
's ochtends werken, maar nu kan ik een beetje werken wanneer ik wil.
Dat gaat mij nu gemakkelijker af dan in het begin.

Ik ben op het oogenblik bezig met een nogal eigenaardig boekje. Ik noem
het "mijn zomerdagboek". Het zijn korte noteeringen van elken dag van
mijn leven hier in de natuur. Van wat ik zie en gevoel. Allerlei kleine
dingetjes dikwijls. Zeer afgewisseld. Een innig doordringen tot het
landelijk leven in zijn détails. En het is ongelooflijk wat gij kunt
afleggen als gij iederen dag werkt. Een-en-twintig Maart, den eersten
dag van de Lente, ben ik begonnen, en wilt ge wel gelooven dat ik met
iederen dag een paar bladzijden te schrijven, een boekje heb gekregen
van meer dan driehonderd pagina's? Ik heb het tot nog toe volgehouden en
nog geen enkelen dag overgeslagen van 's avonds iets neer te schrijven.
Dat boek zal iets heelemaal aparts zijn in mijn productie. Ik zal het
eindigen met den dag dat ik hier weg ga. Ik ga hier altijd weg als de
laatste blaadjes gevallen zijn, en dan sluit ik meteen mijn dagboek.

--Hoe is eigenlijk de verhouding tusschen u en uw onderwerpen?

Dat is de verhouding van iemand, dien zij denken heelemaal tot hun
gemoedsleven te behooren. Die menschen weten vagelijk dat ik schrijver
ben. Zij weten het maar heel onduidelijk. Zij weten niet wat het is een
schrijver te zijn. Ik praat met de boeren, ga in hun herbergen, tracteer
de lui en praat met de herbergiers. Zij beschouwen mij heelemaal als van
hun soort. Dat wil niet zeggen dat ik intiem met hen omga. Ik blijf voor
hen altijd de mijnheer, maar toch een mijnheer die hun leven begrijpt.
Het is wel gebeurd dat sommige menschen zeiden: mijnheer Buysse heeft
over ons geschreven. Maar dan werd er weer aan getwijfeld, omdat sommige
dingen niet precies klopten. Je componeert je boeken, nietwaar? je
neemt iets van die en neemt iets van een ander, en daarvan maak je je
personages. De menschen in mijn boeken zijn niet heelemaal integraal
zooals zij langs de wereld loopen. En zoo herkennen de menschen zich
meestal niet in mijn werk. Als gij hier moest rondgaan en vragen: wat
doet die mijnheer Buysse toch, zij zouden u zeggen: Mijnheer Buysse is
een mijnheer die op zijn goed leeft en niets uitvoert.

Ik weet niet of u al gelezen hebt wat thans van mij in "Groot-Nederland"
is verschenen: "Van Hoog en Laag", de eerste van een serie van
waarschijnlijk drie romans onder den gemeenzamen titel van "Hoog en
Laag". Het eerste heet "Het eerste levensboek", en speelt hier. Het is
het landschap dat u hier om u heen ziet. Het leven op dit kasteel en dat
kasteel en dat van de dorpsmenschen zoo door elkaar. U zult er
waarschijnlijk wel dingen min of meer in herkennen.

Natuurlijk met de transformatie die een artiest aan de werkelijkheid
geeft. Wij behoeven toch niet te praten over de quaestie van het
realisme? "Un coin de nature vu à travers un temperament" is een niet
kwade formule. De beschrijving van een realiteit is toch heel iets
anders dan die realiteit.... Het grond-motief van dit boek vereenigt
zich met een ander: ik zit hier namelijk hoog op een heuvel en ginder is
nog een heuvel met een kasteel er op en daaronder liggen de menschen van
het dorp hier....

--Laat ik u even vasthouden. U zegt, dat een beschrijving van de
werkelijkheid anders is dan de werkelijkheid zelf. Moet ik dit zoo
verstaan, dat u iets aan de werkelijkheid toevoegt?

--Als de artiest niets aan de werkelijkheid toevoegde zou hij geen
artiest zijn. Het beschrijven van détails zonder meer, zooals Van
Deyssel wel eens heeft gedaan, daar voel ik niets voor. Dat kan ik niet
mooi vinden. "L'âme des choses", zooals de kunstenaar die voelt, moet
uit zijn werken spreken.

--Maar _wat_ voegt gij dan aan de werkelijkheid toe?

--Ik zie de werkelijkheid vóór mij en op de werkelijkheid, die als beeld
in mijn hoofd zit, ga ik bouwen. Maar er komt zooveel bij en er gaat
zooveel af. In mijn werk is het gedeelte van de verbeelding zeer groot.

--Welke zijde van de werkelijkheid trekt u dan het meeste aan?

--Ik weet niet of ik het ooit zal gebruiken, maar àl wat ik zie
interesseert mij. Alle verschijnselen van het leven zijn vol belang voor
mij. Van het grootste tot het kleinste vind ik alles belangrijk.

--Welke voorgangers hebben op uw eerste werk invloed gehad?

--Ze hebben mij dikwijls vergeleken met De Maupassant, en ik zie zelf
ook wel, dat ik op hem lijk in sommige dingen, doch dat is een
toevallige gelijkenis. Vroeger heb ik bepaaldelijk onder den invloed van
Zola gestaan. Hij heeft invloed op mij gehad, gelijk op alle joncheren
van dien tijd. Wie heeft niet onder zijn invloed gestaan, twintig of
vijfentwintig jaar geleden? "Het recht van den Sterkste" is bepaaldelijk
onder den invloed van Zola geschapen. Ik bedoel natuurlijk niet, dat ik
geïmiteerd heb, maar wel dat het procédé, de visie van Zola, is
toegepast op deze lui en deze toestanden. Ik voelde daar veel voor in
dien tijd, nu minder.... Maar aan de wetenschappelijke tendenz, bijv.
aan de quaestie van de herediteit, die bij Zola zoo op den voorgrond
treedt, hecht ik heelemaal niet. Dat is mij veel te gewild. Wat ik mooi
vind, dat is de gang die in zijn werk zit, het lyrisme in een boek als
"Germinal", de kolossale beweging van de massa's, het epos van een boek
als "l'Assommoir".

--Hoe denkt u dan over de uitspraak dat het naturalisme dood is?

--Waarom zou het dood zijn? Er is niets dood. Het heeft zijn tijd gehad.
Maar wie belet iemand met groot talent een heel mooi naturalistisch boek
te schrijven? Laten zij het maar probeeren als zij kunnen. Wat hebben
wij al nieuwe modes gezien in de literatuur. Waar is nu de mode van het
symbolisme en het mysticisme? In sommige landen is het nog een beetje
gaande, maar bijna overal heeft het afgedaan. Ik hecht niets aan al die
dingen, absoluut niets.... O neen, ik geef mij geen rekenschap.... Zegt
u maar gerust, dat alles bij mij direct gebeurt, spontaan en intuïtief,
dat ik niet weet te zeggen waarom of hoe. Ja, de Hollanders zitten
altijd met hun deductievermogen bezig en vragen altijd hoe het gekomen
is en waarom het gebeurd is, maar ik weet het heusch niet. Ik geloof dat
ik daarvoor te eenvoudig, te gezond in mijn natuur sta, om mij daarom
bezorgd te maken.

--Dus dan heeft u geen bepaalde voorliefde voor een of andere richting?

--Als ik een mooi schilderij zie of een mooi boek lees, dan denk ik niet
aan de richting. Dan kan het mij ook heelemaal niet schelen van welke
richting of het is. Bijvoorbeeld: hoever sta ik niet af van een man als
Maeterlinck? En toch bewonder ik zijn werken meestal enorm.

--Ik kom nu aan de verhouding tusschen kunstenaar en maatschappij. Heeft
volgens u de schrijver een taak ten opzichte van de gemeenschap, moet
hij bijv. de menschen iets leeren...?

--Ik wil niets leeren aan de menschen. Ik schrijf eenvoudig omdat ik
niet anders kan. Ik zou heel ongelukkig zijn als ik niet kon schrijven.
En waarom publiceer ik? Omdat hier en daar toch wel iemand is die met je
meevoelt. Ik ken slechts de behoefte om wat ik sterk voel mee te deelen.
Als je voor een mooi tafreel staat, dan heb je een kreet, dan zeg je:
wat is dat mooi! En wanneer je als schrijver iets ziet dat mooi is, dan
werk je het uit en geeft het aan de menschen te zien.

Ik heb niet één van mijn werken herlezen. Ik zou het niet kunnen.
Eenmaal als het geschreven en gedrukt is, is het absoluut dood. Het gaat
zoover, dat ik heelemaal niet meer weet wat in mijn vorige werken
gebeurd is. Een boek dat eenmaal geschreven is, is een ding dat gebloeid
heeft en daarna is dood gegaan, een vrucht. Ik heb nooit het publiek
voor oogen als ik iets doe. Ik ken mijn publiek niet. Wie leest mijn
boeken? Ik weet het niet.

--Met andere woorden: voor het streven naar gemeenschaps-kunst voelt u
niets.

--Dat gaat geheel buiten mij om. Absoluut. Daarvoor ben ik veel te sterk
individualist. Ik sta alleen op de wereld. Ik begrijp niet wat bedoeld
wordt met gemeenschaps-kunst. Wat is gemeenschaps-kunst.... Ik meen dat
alles onbewust moet gebeuren en dat de gemeenschap naar de kunst moet
komen, aangetrokken door wat wel aardig is en wat zij mee kan voelen. Ik
kan mij niet voorstellen een gemeenschaps-kunst, een soort
vooropgestelde kunst om de gemeenschap te behagen of ten nutte te
zijn.... Ik weet het niet, ik kom er niet bij. Ik ben bang, dat het
dikwijls heel minderwaardige kunst zou zijn op die manier....

Nu zult u mij natuurlijk herinneren aan sommige van mijn tooneelstukken
en aan mijn relaties met de socialisten. Och, ik beschouw die menschen
als veel meer ontwikkeld dan de burgerij hier. Zij staan er bepaald ver
boven, wat intellectueele ontwikkeling betreft. En daardoor hebben zij
meer mijn sympathie gehad dan de anderen. Maar denkt u er om dat ik
heelemaal buiten de politiek sta en dat ik geen actief deel neem in geen
enkele partij. Ik ben zelfs geen kiezer, ik ga nooit naar de
verkiezingen. Het is toevallig, dat mijn kunst beter begrepen wordt door
de socialisten en beter in hun geest kwam. U zult zeggen "Het gezin van
Paemel" is een socialistisch stuk, de socialisten spelen het voortdurend
en spelen het goed, maar ik verzeker u dat het toevallig is en het zou
net zoo goed kunnen gebeuren dat ik een stuk schreef dat
anti-socialistisch was. Maar aangezien de mindere klassen menschen zijn
die veel onrecht wordt gedaan in de maatschappij, voel ik mij daartoe
meer aangetrokken. Er is veel meer van te zeggen dan van de andere
standen, die bevoordeeligd zijn door de maatschappelijke verhoudingen.
Ik ken de geheele opkomst van de Gentsche socialisten, hun economischen
en socialen strijd, en ik vind het bewonderenswaardig, ik kan het niet
helpen. Iederen keer dat ik voor "Vooruit" kom, bewonder ik wat zij
gedaan hebben en hoe die menschen zich trots alles ontwikkeld hebben.

Als de proletarische kunst goed is, dan vind ik ze goed. Maar ik vind ze
wel eens leelijk. In de tooneelzaal van de socialisten te Gent hangen
schilderijen, symbolische voorstellingen van kapitaal en arbeid, die ik
niet kan bewonderen. Is dat gemeenschapskunst, dan zou ik zeggen: ik zie
liever salonkunst als het mooi is. Roland Holst en Gorter zijn twee echt
mooie artiesten, die ook zonder hun richting heel mooie dingen maken. Ik
ben overtuigd, dat zij het socialisme niet noodig hebben om prachtige
kunstwerken voort te brengen.

Kortom, ik meen dat een artiest volkomen onafhankelijk moet willen zijn
... of liever, hij "moet" het niet "willen" zijn, hij _is_ het, hij is
absoluut vrij aan alle kanten, want als hij denkt dat hij het "moet"
zijn, dan is het ook al weer niet zuiver....

--En we tuften terug. De boeren die tegen 't land werkten stonden op om
hem te groeten. De zon scheen over den akker en hij wees mij op de kleur
van den grond: rose, met een gouden weerschijn, heelemaal niet zwart,
zooals een befaamd Hollandsch journalist, over Streuvels schrijvend "den
vetten Vlaamschen bodem" genoemd heeft.

Nu kwamen wij op "het familiebuiten".

Ik vond het verschrikkelijk jammer dat ik geen _smoking_ bij mij had,
maar het was nu eenmaal niet anders. Hij had een flink aantal
logé's--hij beweert tusschen haakjes dat men in Holland van "louché's"
spreekt--met klinkende vaderlandsche namen en we gingen bijna terstond
aan tafel. En terwijl een van zijn dochters mij vertelde, dat hij de
slaaf is van zijn louché's, hoorde ik uit een gesprek, dat aan het
andere eind der tafel gevoerd werd, dat men hem in zijn huis "de
artiest" noemt. Een grappige bijzonderheid, die boekdeelen spreekt,
zoowel over den man als over zijn omgeving. Met een goedhartig snuit
liet hij met zich sollen en één keer liep hij, groot en naïef in zijn
sportpak, van tafel om een exemplaar van zijn "Per auto" te halen,
waarin hij voor een "louchée" een opdracht schreef.... Ik moest er
vooral bij vermelden dat hij dit met een zeer defecte vulpen deed.... En
in één adem liet hij er op volgen: "Hebt u 't al gehoord? Mijnheer de
interfiefer (dat was ik) vindt mij een heel eenvoudig man!" Met
bewonderenswaardigen tact bracht de gastvrouw het gesprek op een ander
onderwerp.

Hij had mij gaarne enkele dingen in den omtrek in verband met zijn werk
laten zien, doch het ging dien middag niet, want een paar jonge dames
die bij hem "loucheerden" moesten een bezoek afleggen in het Zuiden, en
daar hij de chauffeur is van de heele familie, was hij dien middag
bezet.


BIBLIOGRAPHIE:

Het Recht van den Sterkste(1893)--Sursum Corda
(1894)--Wroeging(1895)--Mea Culpa (1896)--Op 't Blauwhuis
(1897)--Schoppenboer (1898)--Uit Vlaanderen (1899)--Te Lande (1899)--'n
Leeuw van Vlaanderen (1900)--Van Arme Menschen (1901)--Daarna
(1903)--Tusschen Leie en Schelde (1904)--Rozeke van Dalen (1905)--'t
Bolleken (1906)--Lente (1907)--In de Natuur (1907)--Het Volle Leven
(1908)--Ik Herinner Mij (1909)--Het Ezelken (1910)--De Vroolijke Tocht
(1911)--Stemmingen (1911)--De Nachtelijke Aanranding (1912)--Per Auto
(1913)--Van Hoog en Laag (1913).

_Tooneel_:

De Plaatsvervangende Vrederechter, satire.--Het Gezin van Paemel,
drama.--Maria, drama.--Driekoningenavond, drama.--Een sociale Misdaad,
drama.




FRANS BASTIAANSE

[Illustratie: FRANS BASTIAANSE Jeugdportret]

[Illustratie: Foto Brok--Hilversum FRANS BASTIAANSE (eind 1913)]


(* 1868)

Onlangs ontmoette ik een dame, die al zijn verzen van buiten kent, zoo
vaak had ze die, bewonderend, gelezen. Kort daarop sprak ik die dame
weer. Ik heb hem gezien, zei ze, maar hij is mij bitter tegengevallen:
hij is zoo'n gewoon mannetje....

Mij is het juist andersom gegaan. In een plaats als Hilversum, waar het
meerendeel van de menschen tot een allerbanaalst type behoort, valt een
echte persoonlijkheid spoedig op, en zoo had ik allang het mijne gedacht
van een niet kleinen maar ineengedrongen mijnheer met norsch starend
gelaat, die in mijn buurt woonde. Hij was steeds bijzonder goed gekleed,
maar blijkbaar liefhebber van een soort rustieke deukhoeden, die,
vergeleken bij zijn overige kleedij, welhaast bizar zijn. En als hij mij
traag voorbijpeddelde of met afgemeten passen langs mij schreed, telkens
gaf hij mij de sensatie van een opgesloten en eenigszins beschaafden
leeuw, van wien men nooit zeker kan weten, of hij niet op klaarlichten
dag doodkalm zijn klauw, tusschen de traliën van zijn kooi door, in de
spieren van den toeschouwer zal slaan. De lezer begrijpe goed: Niet de
uiterlijke verschijning van dien mijnheer had gelijkenis met een leeuw,
maar zijn innerlijk, dat ik raadde, had voor mij iets ontembaars.

Toen ik nu ontdekte dat die mijnheer Frans Bastiaanse heette, was ik
niet verwonderd. Ik aanvaardde de ontdekking gemakkelijk. Een
onafwijsbaar licht ging mij op over zijn verzen, nu ik wist dat de
dichter "van buiten ijs, van binnen gloed" was.

In een huisje, niet ver van het mijne, met een ruim uitzicht over de hei
en dat hij, tot mijn verbazing zonder ironische bedoelingen, "De Vlakte"
heeft genoemd, woont deze idealist, die zich grimmig gelaten beweegt in
de burgerlijke positie van leeraar aan een burgerschool. En voor zoover
hij niet reeds uitteraard ongenaakbaar is, wordt hij dit met behulp van
zijne vrouw, die met een gezicht, zoo zonnig dat men het nog aangenaam
vindt op den koop toe, de bezoekers op een afstand houdt en zoo zijn
weinige vrije uren bewaakt.

De lezer zal wel begrepen hebben dat Bastiaanse mij, toen de kennismaking
ondanks alles een feit was geworden, op sommige punten maar weinig nieuws
had te vertellen. Hij was daar trouwens niet toe geneigd, want hij had
een zeldzaam grimmige bui--dat zégt wat, niet waar?--en ik was al dra
een beetje afgetrokken. Want zelden heb ik zoo sterk het verschijnsel
waargenomen, ja getast, dat twee gedachtegangen (die van Bastiaanse en
de mijne dus, in dit geval) elkander ik zou bijna zeggen rakelings
voorbijgaan, zonder elkaar te ontmòeten. Nu was dit verschijnsel
vooral merkwaardig, omdat ik hier zoowaar te doen had met iemand van
academische opleiding, die reeds vele jaren docent is, en nog wel o.a.
in de geschiedenis, en die dus ongetwijfeld groote oefening en
vaardigheid bezit in het waardeeren van andermans meening. En toch, nu
het ging om het innigste, het eigenaardig-persoonlijke, kreeg hij het
gevoel dat ik vroeg om te strijden, en heel-even stonden we als
blazende katers tegenover elkaar; om het daarna glimlachend op te
geven en ons te verdiepen in de beschouwing van een mooie teekening.
Want we hadden de scheidingslijn geraakt.

Doch ik loop vooruit. Hoor hem eerst van zijn jeugd vertellen, woordkarig,
zoo langzaam dat men aan het eind van ieder woord vreest dat hij er genoeg
van krijgt, en blij als hij gelegenheid heeft het een of ander te
verpletteren onder een zwaar woord, waar een languitgehaalde, dikke _l_
uit rolt:

"Ik ben uit een vo_l_komen ondichter_l_ijk milieu voortgekomen. Bij mij
thuis waren alleen te vinden wat Aurora's, de Heidelbergsche
catechismus, en Motley's "De opkomst van de Nederlandsche republiek". En
als ik iets aan mijn omgeving te danken heb, dan zou ik zeggen dat het
aan mijn vader is, een man van groot doorzettingsvermogen, die zich uit
de lagere standen door energie en intellect had opgewerkt. Die liet mij
ook volkomen vrij, en toen hij begreep dat ik niet in den handel wilde,
mocht ik het vak van mijn keuze kiezen. Maar hij waarschuwde mij er
voor, schoolmeester te worden: dat was het jammerlijkste vak dat ik
kiezen kon....

Op de lagere school, toen ik een jaar of tien was, begon ik de
verhaaltjes die wij moesten schrijven, in plaats van die in gewoon proza
na te vertellen, in verzen, natuurlijk prulverzen, na te vertellen. Dat
is het begin geweest.

Ik ben ook een tijdlang op kostschool geweest in Oosterbeek en daar heb
ik bijzonder veel aan het natuurleven gehad, hetgeen dan op mijn denken
en gevoelsleven wel invloed heeft geoefend.

Op de burgerschool in Utrecht, op mijn zestiende of zeventiende jaar,
ben ik weer gaan schrijven. Dat kwam spontaan. Tusschen mijn
allervroegste prematuur ontwaken en mijn eigenlijk gezegd bewust
optreden als dichter liggen dus een jaar of zes, zeven. Het begon toen
met prullaria: Ik herinner mij een gedicht op een historisch gegeven: De
slag op de Catalaunische velden. Ik had nog geen metriek geleerd en
voelde dat er aan mijn Alexandrijnen iets ontbrak. Ik kon er maar niet
achter komen wat. Later, het gedicht overlezend, zag ik dat de caesuur
op de verkeerde plaats viel....

Maar toen kwam een gewichtig oogenblik in mijn leven. Doordat mijn vader
mij nogal vrij liet, kon ik vrij wat boeken bestellen, en zoo was ik ook
op "De Gids" geabonneerd. Ik kwam toen bij mijn boekhandelaar, die mij
zeide: Er is ook een ander tijdschrift, wilt u het eens inzien? Dat was
"De nieuwe Gids". Ik ben ermede naar huis gegaan en heb de aflevering in
één stuk doorgelezen. Direct begreep ik, dat dat nu was wat ik eigenlijk
moest hebben. Men heeft wel eens opgemerkt: er staan in de "Nieuwe Gids"
van die dingen waar je eerst aan moet wennen en dan pas kon je achter de
schoonheid komen, maar ìk voelde het direct. Het was in den tijd dat Van
Deyssel zijn critieken schreef en Kloos zijn prachtige verzen, die zijn
opgenomen in het "Boek van kind en God". Daar had ik terstond een groote
bewondering voor, en dat is ongetwijfeld van invloed geweest op mijn
vorming. Meer invloed moet ik nog toekennen aan de theorieën van Kloos,
zooals die in het begin van die periode telkens verschenen in zijn
literaire kronieken. Het is mij vaak gebeurd dat ik van een schrijver
niet veel las, maar uit een aantal verzen mij de gevoelswereld, waarin
hij zich bewoog, eigen maakte. Dan ging ik weer mijn eigen gang. Zoo ook
toen. Ik zat in de vierde of vijfde klas van de H.B.S. en ging weer mijn
eigen verzen maken, doch die leken aanvankelijk wat veel op die van de
"Nieuwe Gids". Ik heb ze dan ook onrijp gevonden en ze later allemaal
achtergehouden.... In dien tijd kwam ik met de afleveringen van de
"Nieuwe Gids" op school, ik liep er mede door de gangen en droeg zorg
dat de leeraren het zagen. Zij vonden dat, naar ik dacht, een
huiveringwekkend gezicht.

Toen ik eind-examen had gedaan, besloot ik na eenige aarzeling, in de
literatuur te gaan studeeren. Ik had van letterkunde, zooals die aan de
academie wordt onderwezen, geen goed begrip; ik dacht dat ik aan de
academie "de literatuur" zou hooren. Ik deed eind-examen gymnasium, en
ging in de Nederlandsche letteren studeeren. Ik was spoedig
teleurgesteld en heb ook lang overwogen, er maar den brui van te geven
en eenvoudig literator te worden. Maar mijn neigingen brachten mij
volstrekt niet tot realisme, en ik begreep wel, dat iemand die niets
anders deed dan verzen maken, om te kunnen leven in de een of andere
slavernij moest vervallen. Toch heeft het lang geduurd, voordat ik mij
resigneerde om te blijven studeeren: Anderhalf jaar heb ik geen college
geloopen.

Ik nam mijn besluit juist in den tijd, toen het mis ging met de "Nieuwe
Gids". Het wegvallen van het geestelijk milieu in ons land deed me
pijnlijk aan. Want, niet waar, je leeft als individuen naast elkaar en
je hebt in de sfeer waarin je leeft wel eenige aanknoopingspunten
noodig. Dat maatschappelijk bankroet, dat ik in het ineenvallen van de
"Nieuwe Gids" proeven kon, heeft mij gedeeltelijk tot inkeer gebracht,
en heeft bij mij het voornemen doen rijpen om af te studeeren, zoodat ik
niet een maatschappelijk afhankelijk persoon zou worden, dat ik mij zelf
kon redden en daar bovenuit kunstenaar kon zijn....

Nog iets anders heeft daartoe meegewerkt. Max Nordau heeft een boek
geschreven: "Ontaarding"--een van de meest abjecte boeken die ik ken.
Hij beweerde o.a. dat de groote dichters als Goethe complete menschen
waren, maar bovendien nog kunstenaars, en dat de tegenwoordige dichters
incomplete menschen waren. Goethe was overcompleet, zei hij zoo
ongeveer, die had ergens een compartiment in zijn bestaan waar «en
volkomen burger in zat, en dat heb jullie niet. Ik vond dat dat
heelemaal onjuist was, en toen dacht ik: Ik zal die paar examens doen,
dan kan ik het maatschappelijk werk dat te doen is ook op mij nemen,
dan toon ik ook een overcompleet mensch te zijn. Ik beschouwde die
maatschappelijke taak wel niet als het schoonste, maar toch als een
noodzakelijke plicht. Ik besloot een gewoon mensch in de cultuur te
worden, waarvan ik in mijn eerste jeugd een hartgrondigen afkeer had
gehad.

Ik ging toen een poosje naar buiten, en begon te werken voor mijn
candidaatsexamen. In den tusschentijd had ik eenige verzen geschreven,
die in enkele jaargangen van den Utrechtschen Studentenalmanak waren
verschenen. Eenigen daarvan zijn door Van Eeden beoordeeld, die tot de
conclusie kwam, dat Boutens, die toen ook verzen publiceerde, en ik
misschien weleens zouden weten van ons leven, wat een goed vers is. Een
van die gedichten is "Middag aan den heuvelrand", later opgenomen in
"Natuur en Leven". Van Deyssel heeft daar later over geschreven.

Ik was toen 23 jaar. Wat voor den pianist de vingeroefeningen zijn, dat
was voor mij het schrijven van mijn vroegste gedichten. Zoo goed als
ieder ander kunstenaar heeft de dichter grondig zijn métier te leeren.

Wat nu mijn levenshouding betreft--ik sta hoofdzakelijk op het standpunt
van den aristocratischen eenling. Ik vind dat het geestes-aristocratisme
steunen moet op een bijzonder groote mate van kennis en op het diepste
menschelijk gevoel. Een gevoel echte