Project Gutenberg's Keltische Mythen and Legenden, by T. W. Rolleston

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Keltische Mythen and Legenden

Author: T. W. Rolleston

Translator: B.C. Goudsmit

Release Date: May 4, 2006 [EBook #18305]

Language: Dutch

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK KELTISCHE MYTHEN AND LEGENDEN ***




Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/









                  Keltische Mythen en Legenden

                              Door

                        T. W. Rolleston

                          Bewerkt door

                       Dr. B. C. Goudsmit



                  Zutphen--W. J. Thieme & Cie





De Nederlandsche bewerking van deze Keltische Mythen was reeds voor
een belangrijk deel gevorderd, toen de door ons zoo hoog gewaardeerde
Dr _B. C. Goudsmit_ door den dood werd weggenomen. Wij slaagden er in
een bevoegden vertaler te vinden (hij wenscht ongenoemd te blijven)
voor het voltooien van zijn arbeid.

De uitgevers.





INLEIDING.


Het verleden kan worden vergeten, het sterft nimmer. De elementen, die
in de vroegste tijden bij de vorming van een natie in het spel kwamen,
blijven bestaan en dragen er toe bij haar geschiedenis te maken en
den stempel te drukken op het karakter en den geest van het volk.

Daarom moet het nasporen van die elementen en het bepalen, voor
zoover mogelijk, van het deel dat zij hebben gehad aan schering en
inslag van het leven van een volk, van niet gering belang zijn voor
hen die inzien, dat uit het verleden het heden en uit het heden de
toekomst wordt geboren; die zich zelf, hun magen en hun medeburgers
niet willen beschouwen alleen als voorbijgaande schimmen, zich van de
eene duisternis in de andere spoedend, maar die weten dat door hen een
breede historische stroom gaat, van een verwijderden en geheimzinnigen
oorsprong naar een toekomst, die in hooge mate wordt bepaald door
al de vroegere omzwervingen van dien menschen-stroom, maar ook,
in niet geringen graad door hetgeen zij, dank zij hun moed, hun
vaderlandsliefde, hun kennis en hun verstand, er van verkozen te maken.

De rol door het Keltisch ras gespeeld als vormende kracht in de
geschiedenis, de literatuur en de kunst van het volk dat de Britsche
Eilanden bewoont--een volk dat van dat middelpunt uit zijn heerschappij
heeft uitgebreid over zulk een uitgestrekt gebied van de oppervlakte
der aarde--is in de volksgedachte onbehoorlijk verkleind geworden. Voor
een groot deel heeft hieraan schuld de algemeen gangbare benaming
"Angel-Saksisch" voor het Britsche volk, als ras-aanwijzing. Uit
een historisch oogpunt is die benaming ten eenenmale verkeerd. Niets
wettigt deze onderscheiding van twee Neder-Duitsche stammen, wanneer
wij het ras-karakter van het Britsche volk willen aangeven. Het gebruik
dier benaming leidt tot ongerijmdheden als die welke de schrijver
niet lang geleden opmerkte, toen de voorgenomen verheffing van een
Ierschen bisschop tot kardinaal, door den Paus, in een Engelsch
blad werd voorgesteld als te zijn ingegeven door den wensch van het
hoofd der Katholieke kerk om een vriendelijkheid te bewijzen aan
"het Angel-Saksisch ras."

De juiste benaming voor de bevolking dezer eilanden en voor het
typische en overheerschende deel van de bevolking van Noord-Amerika,
is niet Angel-Saksisch maar Angel-Keltisch. Het is juist door deze
vermenging van Germaansche en Keltische elementen dat het Britsche
volk eenig is--het is juist die vermenging die aan dat volk het vuur,
den _élan_, en in literatuur en kunst het gevoel voor stijl, kleur en
handeling geeft--niet in het algemeen producten van den Germaanschen
bodem--en te gelijkertijd de vastberadenheid en diepte, den eerbied
voor oude wetten en gebruiken en de passie voor persoonlijke
vrijheid, die min of meer vreemd zijn aan de romantische volken
van Zuid-Europa. Mogen zij aan de Britsche Eilanden nimmer vreemd
worden! Ook moet het Keltisch element in die eilanden niet worden
geacht als geheel of zelfs zeer overwegend te zijn geleverd door de
bevolkingen van den zoogenaamden "Keltischen Rand." Het is thans aan
de ethnologen wel bekend dat de Saksers volstrekt niet de Keltische of
met Kelten vermengde bevolkingen uitroeiden die zij in het bezit vonden
van Groot-Brittannië. De heer E. W. B. Nicholson, bibliothecaris van
de Bodley-bibliotheek [1] schrijft in zijn belangrijk werk "Keltische
Nasporingen" (1904):

"Namen niet opzettelijk bedacht om rassen aan te duiden moeten nooit
worden beschouwd als bewijzen voor ras, maar alleen als bewijzen voor
het gemeenschappelijke van taal, of staatkundige organisatie. Wij
noemen een man die Engelsch spreekt, in Engeland woont en een
klaarblijkelijk Engelschen naam draagt (bijv. Freeman of Newton) een
Engelschman. Toch geven statistieken van 'betrekkelijke nigrescentie'
[2] goede gronden om aan te nemen dat Lancashire, West-Yorkshire,
Staffordshire, Worcestershire, Warwickshire, Leicestershire,
Rutland, Cambridgeshire, Wiltshire, Somerset en een deel van Sussex
even Keltisch zijn als Perthshire en Noord-Munster; dat Cheshire,
Shropshire, Herefordshire, Monmouthshire, Gloucestershire, Devon,
Dorset, Northamptonshire, Huntingdonshire en Bedfordshire meer
Keltisch zijn--en even Keltisch als Noord-Wales en Leinster; terwijl
Buckinghamshire en Hertfordshire zelfs nog meer Keltisch zijn en
gelijk staan met Zuid-Wales en Ulster." [3]

Het is dus voor een Angel-Keltisch, niet een Angel-Saksisch volk dat
dit overzicht van de oude geschiedenis, den godsdienst en de mythische
en romantische literatuur van het Keltisch ras is geschreven. Het is
te hopen dat dat volk daarin dingen zal vinden, waardig in herinnering
te blijven als bijdragen tot den algemeenen schat der Europeesche
cultuur, maar vooral waardig in de herinnering te blijven van hen,
die meer dan eenig ander levend volk hebben geërfd van het bloed,
de neigingen en den aanleg der Kelten.







INHOUD.


        Inleiding IX
I.      De Kelten in de Oude Geschiedenis 1
II.     De Godsdienst der Kelten 35
III.    De Mythen omtrent de invallen in Ierland 79
IV.     De Oude Milesische Koningen 130
V.      Verhalen van den Cyclus van Ulster 161
VI.     Verhalen van den Cyclus van Ossian 231
VII.    De Reis van Maeldun 285
VIII.   Mythen en verhalen van de Kimbren 305
        Goden van het huis van Don 322
        Goden van het huis van Llyr 323
        Arthur en zijn Magen 324
        Register 387





LIJST VAN ILLUSTRATIES.


Koningin Maev (Titelplaat).
"Wij vreezen niemand" 6
"Wij zijn op weg naar Rome" 8
"Onmiddellijk stapte een ander over hem heen toen hij daar nederlag"
22
Vercingetorix rijdt langs het Romeinsche Kamp 24
"Moge Tara voor eeuwig verlaten zijn" 32
Praehistorische Tumulus te New Grange 38
Rijen Steenen, te Kermaris, Carnac 42
Moderne Steenaanbidding te Locronan, Bretagne 50
Ingang van den Tumulus te New Grange 56
Menschenoffers in Gallië 68
"Zij vroegen melk en koren in ruil voor hun Kinderen" 70
St. Finnen en de Heidensche Aanvoerder 82
Tuan bespiedt Nemed 84
De Twee Afgezanten 90
Corpre en Koning Bres 92
"Sawan gaf den halster der koe aan den Knaap" 94
"De Druïde dreef het naar het huis van zijn vader, Kian" 96
De Boot van Mananan 98
"Bij de feesten van het Toovervolk" 102
"Hier bij het meer werkte hij" 108
Sinend en de Put van Connla 112
De komst van de Zonen van Miled 114
Het volk van Dana luistert naar de Muziek der Zwanen 124
Ethné hoort stemmen 128
Macha meet den omtrek der Stad uit 136
"De eerste boom was een wilg" 138
Midir en Etain 146
"Op den vloer van de hut vallen zijn vogelveeren af" 150
Conary in de Netten van het Toovervolk 154
De Vloek van Macha 162
De Knaap Setanta Volgt Koning Conor 164
De Hond van Cullan 166
Cuchulain vraagt den Koning om wapenen 168
"Cathbad keek naar de sterren en hij werd zeer verontrust" 180
Koningin Maev en de Druïde 188
Cuchulain in den Strijd 190
"Slaap nu, Cuchulain, bij het graf in Lerga" 196
"Cuchulain greep Ferdia toen hij viel" 202
"Het Hoofd ging nog altijd door met roepen en vermanen" 204
Cuchulain en de Toovermaagden 206
Emer hoort van de afspraak 208
De Dood van Cuchulain 214
Forbay en Koningin Maev 224
Koning Fergus en de Dwerg 226
Finn vindt de Oude Mannen in het Bosch 236
"Finn hoorde de tonen der Tooverharp" 238
"Ik ben Saba, O Finn" 244
Oisin en Niam 248
"Het witte paard was uit hun oogen verdwenen als een krans van
nevel" 252
"Zij vonden zich plotseling verward in draden garen" 254
"Patrick verzoekt zijn schrijvers alles nauwkeurig op te schrijven"
256
"Zij joegen hem naar het strand" 262
"De Fianna richtten een steenen pilaar op, met haar naam in Ogham
letters" 264
Dermot nam den Horen en vulde dien 270
Dermot en Grania 274
"De troep der Fianna verdween, en liet haar over aan haar smart" 278
"Het ware beter voor u den man te wreken, die hier verbrand is" 286
"De helft van het koren van uw land wordt hier gemalen" 292
"Den vierden dag kwam zij naar hen toe buiten de vesting" 294
Het offer van Diuran den Rijmer 304
De Boetedoening van Rhiannon 332
"Evnissyen legde zijn hand op den zak" 340
"Ik zal haar niet loslaten" 346
"Het jammeren en weeklagen werd nog luider dan te voren gehoord" 372








HOOFDSTUK I: DE KELTEN IN DE OUDE GESCHIEDENIS.



Oudste mededeelingen.


In de kronieken van de classieke volken van omstreeks vijfhonderd
jaar vóór de Christelijke jaartelling vindt men herhaaldelijk gewag
gemaakt van een volk, dat met die naties in betrekking stond,
somtijds in vrede, somtijds in den oorlog, en dat blijkbaar een
krachtige en invloedrijke plaats innam in het onbekende gebied van
Midden-Europa. Dit volk wordt door de Grieken de Hyperboreërs of
Kelten genoemd; de laatste uitdrukking wordt het eerst gevonden bij
den aardrijkskundige Hecataeus, ongeveer 500 v.C. [4]

Herodotus spreekt omstreeks een halve eeuw later van de Kelten, als
van een volksstam die "aan gene zijde van de Zuilen van Hercules
woont"--d.i. in Spanje, en verhaalt eveneens, dat de Donau in hun
land ontspringt.

Aristoteles wist, dat zij "voorbij Spanje" woonden, dat zij Rome hadden
ingenomen, en dat zij uitmuntten in krijgshaftige eigenschappen. Van
tijd tot tijd vinden wij ook andere dan aardrijkskundige mededeelingen
zelfs bij oude schrijvers. Hellanicus van Lesbos, een geschiedschrijver
uit de vijfde eeuw v.C., beschrijft de Kelten als handhavers van
rechtvaardigheid en als mannen, die de deugd liefhadden. Ephorus
(omstreeks 350 v.C.) geeft drie dichtregels over de Kelten, waarin hij
zegt, dat zij "dezelfde gewoonten hadden als de Grieken" (het is niet
duidelijk, wat hij daarmee bedoelt), en dat zij op vriendschappelijken
voet met dezen verkeerden, die dan ook gastvriendschap met hen
sloten. Plato echter rangschikt in de "Wetten" de Kelten onder de
volken, die zich aan dronkenschap overgeven en strijdlustig zijn,
en men schrijft hun groote barbaarschheid toe bij gelegenheid van
hun inval in Griekenland en de plundering van Delphi van het jaar 273
v.C. Hun aanval op Rome en de plundering dier stad omstreeks een eeuw
vroeger is één der mijlpalen in de oude geschiedenis.

De geschiedenis van dat volk gedurende den tijd, toen het de
overheerschende macht in Midden-Europa voerde, moet men gissen of
weder opbouwen uit verspreide aanwijzingen en mededeelingen van op zich
zelf staande gebeurtenissen in hun optreden tegenover Griekenland en
Rome, zooals de dierkundige dikwijls een voorwereldlijk dier weder
opbouwt uit enkele fossiele beenderen. Geen kronieken zijn van hen
tot op onzen tijd overgeleverd, geen bouwkundige overblijfselen zijn
tot op onze dagen in wezen gebleven; slechts enkele munten en enkele
versierselen en bronzen wapenen, met email opgelegd of waarop fijne
en schoone patronen zijn gegraveerd of gedreven--alleen deze en de
namen, die dikwijls in wonderlijk gewijzigde vormen verbonden zijn
gebleven aan de plaatsen, waar zij woonden, van de Zwarte Zee tot
aan de Britsche Eilanden, zijn zoowat al de zichtbare sporen, die
ons door dien eertijds zoo machtigen volksstam van zijn beschaving
en heerschappij zijn nagelaten. Toch kan daaruit en uit die verhalen
van classieke schrijvers veel met zekerheid worden afgeleid, en nog
meer kan met tamelijk veel waarschijnlijkheid worden gegist. De groote
kenner der Keltische geschiedenis en oudheden, die voor enkele jaren
is overleden, d'Arbois de Jubainville, heeft uit de beschikbare feiten
een overtuigende schets gegeven der Keltische geschiedenis gedurende
den tijd, die voorafgegaan is aan dien, waarop zij in het volle
geschiedkundige licht zijn gekomen tijdens de veroveringen van Caesar
[5], en van die schets geven wij hier de voornaamste trekken weer.



Het echte Keltische ras.


Om te beginnen, moeten wij het denkbeeld op zijde zetten, dat het
Keltenland ooit door één enkel zuiver en homogeen ras is bewoond
geweest. De echte Kelten waren, als wij op dit punt de met zorg
bestudeerde en goed gedocumenteerde gevolgtrekkingen mogen aannemen
van Dr. T. Rice Holmes [6] welk betoog wordt bevestigd door de
eensluidende mededeelingen der oudheid, een rijzig, lichtharig ras,
oorlogslievend en heerschzuchtig [7], dat oorspronkelijk (zoover
wij het nog kunnen nagaan) hun woonplaats gehad heeft ergens bij de
bronnen van den Donau, en die, zoowel door verovering als door op
vredelievende wijze door te dringen, hun heerschappij uitstrekten
over Midden-Europa, Gallië, Spanje en de Britsche Eilanden. Zij
roeiden de oorspronkelijke praehistorische bewoners van die
streken--palaeolithische en neolithische rassen, dolmen-bouwers en
bewerkers van brons--niet uit, maar zij legden hun wel hun taal, hun
industrie en hun overleveringen op, waartegenover zij ongetwijfeld van
hun kant veel van hen overnamen, vooral, zooals wij zullen zien, op het
gebied van den godsdienst. Onder de rassen vormden de echte Kelten een
aristocratische en overheerschende kaste. In die hoedanigheid stonden
zij, zoowel in Gallië en in Spanje als in Brittannië en in Ierland,
aan de spits van het gewapend verzet tegen vreemde invallen. Zij
vingen den krachtigsten stoot op van oorlogen, verbeurdverklaringen
en verbanning. Het ontbrak hun nooit aan moed, maar zij waren niet
krachtig of niet eensgezind genoeg om de overhand te krijgen, en zij
kwamen in veel grootere verhouding om dan de andere bewoners, die
zij zelf hadden ten onder gebracht. Maar ook verdwenen zij, door hun
bloed met dat van die andere bewoners te vermengen, waardoor zij den
stempel van een aantal van hun eigen edele en mannelijke eigenschappen
op hen drukten. Dit is de reden, dat de karakteristieke eigenschappen
van die volken, die in onzen tijd Kelten genoemd werden en die de
Keltische overleveringen en de Keltische taal voortplantten, in enkele
opzichten zoozeer verschillen van die der Kelten uit de classieke
geschiedenis en die der Kelten, die de litteratuur en de kunst van het
oude Griekenland hebben voortgebracht, terwijl zij in andere opzichten
daarmede zoo treffend overeenkomen. Om slechts één lichamelijk kenmerk
te kiezen, de bewoners der meer Keltische districten van de Britsche
eilanden kenmerken zich tegenwoordig door hun donkere gelaatskleur,
hun haren enz. Zij zijn niet bijzonder donker, maar toch donkerder
dan het overige gedeelte der bewoners van het koninkrijk. [8] Maar
de echte Kelten der twaalfde eeuw zijn door Giraldus Cambrensis als
een licht gekleurd ras beschreven.



De gouden eeuw der Kelten.


Maar wij loopen op ons onderwerp vooruit en moeten terugkeeren tot
het tijdperk van den oorsprong der Keltische geschiedenis. Evenals
de sterrenkundigen het bestaan eener onbekende planeet hebben
ontdekt door de storingen, door deze op de reeds waargenomen planeten
uitgeoefend, zoo kunnen wij in de vijfde en vierde eeuw vóór Christus
de aanwezigheid van een groote macht en van krachtige bewegingen
onderscheiden, die geschiedden achter een sluier, die nooit meer zal
worden opgelicht. Dit was de Gouden Eeuw der Kelten op het vasteland
van Europa. Gedurende dat tijdperk voerden de Kelten drie groote en
voorspoedige oorlogen, die geen geringen invloed hadden op den loop der
geschiedenis van Zuid-Europa. Omstreeks 500 v.C. veroverden zij Spanje
op de Carthagers. Een eeuw later zien wij hen bezig met de verovering
van Noord-Italië op de Etruskers. Zij vestigden zich in grooten
getale op het gebied, dat later bekend werd als Gallia Cisalpina,
waar een aantal namen, zooals _Mediolanum_ (Milaan), _Addua_ (Adda),
_Virodunum_ (Verduno), en misschien _Cremona_ (_creamh_, knoflook)
[9], er getuigenis van afleggen, dat zij dit gebied hebben bezet. Zij
hebben nog een grooter herinnering achtergelaten in den voornaamsten
der Latijnsche dichters, wiens naam, Vergilius, schijnt te wijzen
op zijn Keltische afstamming [10]. Tegen het einde der vierde eeuw
overstroomden zij Pannonia, toen zij de Illyriërs ten onder brachten.



Bondgenootschappen met de Grieken.


Al die oorlogen werden ondernomen in bondgenootschap met de Grieken,
met wie de Kelten in die periode op den meest vriendschappelijken voet
verkeerden. Door den oorlog met de Carthagers werd het monopolie, dat
deze bezaten op het gebied van den handel in tin met Brittannië en in
zilver met de Spaansche mijnwerkers, vernietigd, en de weg over land
door Frankrijk heen naar Brittannië, ten behoeve waarvoor de Phoceërs
in het jaar 600 v.C. de haven van Marseille hadden gesticht, werd voor
goed aan den Griekschen handel verzekerd. Grieken en Kelten waren in
dat tijdperk verbonden tegen Phoeniciërs en Perzen. De nederlaag,
Hamilcar te Himera, in Sicilië, door Gelon toegebracht, viel in
hetzelfde jaar als die van Xerxes te Salamis. Het Carthaagsche leger
in dien veldtocht bestond uit huurlingen van een half dozijn volken,
maar in de rangen der Carthagers werd geen enkele Kelt gevonden, en de
vijandschap der Kelten was een voorname oorzaak, dat de Carthagers de
Perzen geen hulp boden ter vernietiging van hun gemeenschappelijken
vijand. Deze feiten bewijzen, dat de Kelten een belangrijke rol
speelden, om te beletten, dat het Grieksche type van beschaving werd
overweldigd door de dwingelandij van Oostersche volken, en dat het
in Europa het onschatbare zaad van vrijheid en menschelijke cultuur
in het leven hield.



Alexander de Groote.


Wij zien de Kelten weer naar voren treden als een hoogst belangrijken
factor, toen Hellas van haar kant onder Alexander den Groote haar
tegenaanval tegen het Oosten begon.

In de vierde eeuw v.C. werd Macedonië door Thracische en Illyrische
benden aangevallen en bijna vernietigd. Koning Amyntas II werd
verslagen en in ballingschap gedreven. Zijn zoon Perdiccas II werd in
den slag gedood. Toen Philippus, een jongere broeder van Perdiccas,
den onbeteekenenden en waggelenden troon besteeg, dien hij en
zijn opvolgers tot den zetel van een machtig rijk zouden maken,
werd hij krachtig gesteund in zijn pogingen de Illyriërs het hoofd
te bieden door de veroveringen der Kelten in de valleien van den
Donau en de Po. In de dagen van Alexander werd het bondgenootschap
voortgezet en misschien meer op wettelijken grondslag gevestigd. Toen
Alexander op het punt stond, Azië te veroveren (334 v.C.) sloot hij
eerst een verdrag met de Kelten "die aan de Jonische Golf woonden",
ten einde zijn Grieksch grondgebied tijdens zijn afwezigheid tegen
een aanval te beveiligen. Die gebeurtenis is door Ptolemaeus Soter
beschreven in zijn geschiedenis van de oorlogen van Alexander
[11]. Het verhaal is zóó levendig, dat het den stempel draagt van
een authentieke geschiedenis, en een andere merkwaardige getuigenis
van de waarheid van het verhaal is door de Jubainville aan het licht
gebracht. Toen de Keltische afgevaardigden, die beschreven worden als
mannen, hooghartig in hun optreden en van grooten lichaamsbouw, na hun
zending te hebben volbracht, met den koning dronken, vroeg hij hun,
naar het verhaal zegt, wat wel datgene was, waarvoor zij het meest
bevreesd waren. De afgevaardigden antwoordden: "Wij vreezen niemand:
er is slechts één ding, waarvoor wij bang zijn, en wel, dat de hemel
op ons zou kunnen neervallen; maar wij stellen niets zoo zeer op prijs
als de vriendschap van iemand zooals gij." Alexander nam afscheid
van hen, en fluisterde, na zich tot zijn edelen te hebben gewend,
"Wat zijn die Kelten toch vreeselijke pochers." Toch was het antwoord,
met al zijn Keltische bravour en pralerij, niet zonder waardigheid
en hoffelijkheid. De uitdrukking omtrent het neervallen van den
hemel schijnt een blik te schenken op het eene of andere primitieve
geloof of de eene of andere mythe, waarvan de beteekenis niet meer
te doorgronden is. [12] De nationale eed, waarmede de Kelten zich
verbonden, aan hun verdrag met Alexander trouw te blijven, is zeer
merkwaardig. "Als wij dit verdrag niet gestand doen," zoo zeiden zij,
"moge dan de hemel op ons neervallen en ons verbrijzelen, moge de
aarde zich openen en ons verzwelgen, moge de zee openbarsten en
ons overweldigen." De Jubainville vestigt met nadruk de aandacht
op een plaats uit de "Táin Bo Cuailgne," in het Boek van Leinster,
[13] waar de helden uit Ulster hun koning, die hen in den strijd
wenschte te verlaten, ten einde een aanval af te weren op een ander
gedeelte van het slagveld, mededeelen: De hemel is boven ons, en
de aarde onder ons, en de zee is om ons heen gelegen. Tenzij de
hemel met zijn menigte sterren neervalt op den grond, waarop wij
gekampeerd zijn, of tenzij de aarde door een aardbeving wordt van
een gereten, of tenzij de golven der blauwe zee over de bosschen
der levende wereld komen, zullen wij niet wijken. [14] Het overleven
van dit eigenaardige eedsformulier gedurende meer dan duizend jaar,
en het weder te voorschijn komen in een mythisch Iersch verdichtsel,
nadat er het eerst van gehoord is onder de Kelten van Midden-Europa,
is ongetwijfeld zeer merkwaardig, en is met andere feiten, die wij
later zullen vermelden, een krachtig bewijs voor de eenheid en de
onverwoestbaarheid der Keltische beschaving. [15]



De plundering van Rome.


Wij hebben reeds melding gemaakt van twee der groote oorlogen, door
de op het vasteland wonende Kelten gevoerd; wij komen thans tot den
derden, dien tegen de Etruskers, die hen ten slotte in botsing bracht
met de grootste macht van het heidensche Europa, en aanleiding gaf
tot hun grootste wapenfeit, de plundering van Rome. Omstreeks het
jaar 400 v.C. schijnt het Keltische rijk het toppunt van zijn macht
te hebben bereikt. Onder een koning, bij Livius Ambicatus genoemd,
die waarschijnlijk het hoofd van een overheerschenden stam was in een
militairen bond, zooals in onze dagen de Duitsche Keizer, schijnen de
Kelten in sterke mate te zijn samengesmeed tot een politieke eenheid,
en een op eenzelfde doel gerichte politiek te hebben gevolgd. Daar
zij aangetrokken waren door het vruchtbare land van Noord-Italië,
daalden zij af door de passen der Alpen, en wisten zij zich daar,
na hevige gevechten met de Etruscische inwoners, te handhaven. In
die dagen drongen de Romeinen van beneden af op de Etruskers aan,
en Romeinen en Kelten werkten volkomen met elkander in overleg
en voor dat doel verbonden met elkander samen. Maar de Romeinen,
die waarschijnlijk een groote minachting hadden voor de Noordelijke
barbaarsche krijgslieden, hadden de onbezonnenheid oneerlijk spel
met hen te spelen bij het beleg van Clusium (301 v.C.) welke plaats
de Romeinen beschouwden als één der bolwerken van Latium tegen het
noorden. De Kelten herkenden Romeinen, die bij hen gekomen waren in het
onschendbare karakter van afgevaardigden, als strijders onder de rijen
van den vijand. De gebeurtenissen, die toen volgden, zijn, in den vorm,
waarin zij tot ons zijn gekomen, zeer vermengd met legenden, maar er
zijn toch enkele trekken onder van dramatische kracht en levendigheid,
waarin het ware karakter der Kelten duidelijk herkenbaar naar voren
treedt. Zooals ons wordt verhaald, wendden zij zich tot Rome, om
genoegdoening te krijgen voor het verraad der afgezanten, de drie
zonen van Fabius Ambustus, den opperpriester. De Romeinen weigerden
aan dien eisch gehoor te geven, en kozen juist de Fabii tot militaire
tribunen voor het volgende jaar. Daarop braken de Kelten het beleg
van Clusium op en trokken regelrecht op Rome af. Zij dachten er niet
aan, op goed geluk te plunderen of te verwoesten, zij vielen geen
enkele stad of vesting aan. "Wij zijn op weg naar Rome," zoo riepen
zij tot de wachten op de muren der provinciesteden, die verwonderd en
beangst den ontzaglijken troep, die onafgebroken naar het zuiden trok,
nastaarden. Eindelijk bereikten zij de Allia, enkele mijlen van Rome
af, waar de geheele beschikbare troepenmacht der stad in slagorde
stond geschaard om hen tegemoet te trekken. De slag werd geleverd
den 18den Juli 390, dien ongelukkigen _dies Alliensis_, die lange
jaren in den Romeinschen kalender de herinnering levendig hield aan de
diepste vernedering, die de Republiek ooit heeft ondergaan. De Kelten
omsingelden het Romeinsche leger en vernietigden het in één enkelen
geweldigen aanval. Drie dagen later waren zij in Rome, en omstreeks
een jaar bleven zij meester van de stad of van haar puinhoopen,
totdat een groote geldboete was betaald en de trouweloosheid bij
Clusium ten volle was gewroken. Omstreeks een eeuw lang nadat het
vredesverdrag gesloten was, bleef de vrede tusschen de Kelten en
de Romeinen gehandhaafd, en het verbreken van dien vrede, toen
enkele Keltische stammen zich met hun ouden vijand, de Etruskers,
verbonden tijdens den derden Samnietischen oorlog, viel samen met
het ineenstorten van de Keltische macht. [16] Wij moeten thans nog
twee vragen bespreken voordat wij het geschiedkundige gedeelte van
deze Inleiding kunnen afsluiten. In de eerste plaats, wat zijn de
bewijzen dat de Keltische macht zich gedurende die periode zoover over
Midden-Europa heeft verspreid? In de tweede plaats, waar waren toen
de Germaansche volksstammen, en wat was hun verhouding tot de Kelten?



Keltische plaatsnamen in Europa.


Het zou ons te ver tot philologische vraagstukken terugvoeren, die
alleen de wetenschappelijke beoefenaar der Keltische wetenschappen
ten volle kan waardeeren, als wij deze vragen volledig zouden willen
beantwoorden. Men vindt de bewijzen volledig ontwikkeld in het werk van
de Jubainville, waarnaar wij reeds herhaaldelijk hebben verwezen. De
studie der Europeesche plaatsnamen vormt den grondslag zijner
bewijsvoering. Neem bij voorbeeld den Keltischen naam _Noviomagus_,
samengesteld uit twee Keltische woorden, waarvan het bijvoeglijk
naamwoord "nieuw" beteekent en _magos_ (in het Iersch _magh_) een
veld of vlakte. [17] Er waren in de oudheid negen plaatsen met dien
naam bekend. Zes waren in Frankrijk gelegen, daaronder de plaatsen,
nu Noyon, in Oise gelegen, Nyon in de Vogezen, Nyons, in Drôme. Buiten
Frankrijk waren er drie, en wel Nijmegen, in de Nederlanden, Neumagen,
in het Rijnland en één in Spier, in het Palatinaat.

Het woord _dunum_, dat nog zoo veelvuldig in onzen tijd in
plaatsnamen kan worden herkend (Dundalk, Dunrobius enz.) en dat
vesting of kasteel beteekent, is een tweede typisch Keltisch element
in Europeesche plaatsnamen. Het kwam zeer dikwijls in Frankrijk
voor--b.v. _Lugdunum_ (Lyon), _Virodunum_ (Verdun). Men vindt het
ook in Zwitserland--b.v. _Minno-dumun_ (Moudon), _Eburo-dunum_
(Yverdon)--en in Nederland, waar de naam Leiden kan teruggevoerd
worden tot het Keltische _Lug-dunum_. In Groot-Brittannië werd de
Keltische uitdrukking dikwijls eenvoudig vertaald door _castra_;
zoo werd _Camulo dunum_ Colchester, _Brano-dunum_ Brancaster. In
Spanje en Portugal worden door classieke schrijvers acht namen,
die op _dunum_ eindigen, vermeld. In Duitschland kunnen de moderne
namen Kempton, Karnberg, Liegnitz, teruggevoerd worden tot de
Keltische vormen _Cambo-dunum_, _Carro-dunum_, _Lugi-dunum_, ook
vinden wij een _Singi-dunum_, nu Belgrado in Servië, _Novi-dunum_,
nu Isakstcha, in Rumenië, een _Carro-dunum_ in Zuid-Rusland, bij
den Dniester, en een ander in Croatië, thans Pitsmeza. _Sego-dunum_,
nu Rodez, in Frankrijk, wordt ook in Beieren gevonden (Wurzburg) en
in Engeland _(Sege-dunum)_, nu Wallsend, in Northumberland, en het
eerste gedeelte, _sego_, vindt men terug in Segorbe _(Sego-briga)_,
in Spanje. _Briga_ is een Keltisch woord, de oorsprong van ons _burg_,
en komt in beteekenis overeen met _dunum_.

Nog een ander voorbeeld: het woord _magos_, een vlakte, dat veel
voorkomt als deel van Iersche plaatsnamen, wordt herhaaldelijk in
Frankrijk gevonden, en ook buiten Frankrijk; in landen, die niet meer
Keltisch zijn, komt het voor den dag in Zwitserland (_Uro-magus_, nu
Promasens) in het Rijnland (_Broco-magus_, _Brumath_), in Nederland,
zooals wij reeds opmerkten (Nijmegen), verschillende malen in
Lombardije, en in Oostenrijk.

Wij hebben met die enkele voorbeelden het onderwerp volstrekt niet
uitgeput, maar zij dienen alleen om een denkbeeld te geven hoezeer
de Kelten over Europa verbreid waren, en om aan te toonen, dat over
dat uitgestrekte gebied de taal der Kelten overal dezelfde was. [18]



Oude Keltische kunst.


De overblijfselen van oude Keltische kunstwerken geven alle hetzelfde
beeld. In het jaar 1846 werd een groote vóór-Romeinsche necropolis
(doodenstad) ontdekt te Hallstatt, bij Salzburg, in Oostenrijk. Het
bevat overblijfselen, die naar de meening van Dr. Arthur Evans
afkomstig zijn uit den tijd van 750 tot 400 v.C. Die overblijfselen
wijzen in sommige gevallen op een hoogen trap van ontwikkeling en
beschaving en een uitgebreiden handel. Men vindt daar barnsteen uit
de Oostzee, Phoenicisch glas en goudblad van Oostersche bewerking. Er
worden ijzeren zwaarden gevonden, waarvan de gevesten en scheeden
rijkelijk versierd zijn met goud, ivoor en barnsteen.

De Keltische beschaving, zooals die zich openbaart in de overblijfselen
te Hallstatt, ontwikkelden zich later in wat men noemt de beschaving
uit de La-Tène periode. La Tène was een nederzetting aan het
noordoostelijke uiteinde van het meer van Neuchâtel, en daar zijn een
aantal voorwerpen van het hoogste belang gevonden, sedert die plaats
in 1858 voor het eerst werd nagezocht. Die oudheden vertegenwoordigen
volgens Dr. Evans het hoogtepunt der Gallische beschaving en
dagteekenen van ongeveer de derde eeuw vóór Christus. Het type der
kunst, die daar is gevonden, moet beoordeeld worden in het licht van
een opmerking door Romilly Allan voor eenige jaren gemaakt in zijn
"Keltische Kunst" (blz. 13).

"De groote moeilijkheid voor het begrijpen der ontwikkeling van de
Keltische kunst is gelegen in het feit, dat de Kelten, hoewel zij nooit
nieuwe denkbeelden schijnen te hebben uitgevonden, een buitengewone
vatbaarheid bleken te hebben, om denkbeelden aan te grijpen en over te
nemen van de verschillende volken, met wie zij hetzij door oorlogen,
hetzij door handelsbetrekkingen in aanraking kwamen. En zoodra de
Kelt een denkbeeld van zijn naburen had overgenomen, was hij in staat
daaraan een zóó duidelijk Keltische kleur te geven, dat het spoedig
iets werd, dat volkomen afweek van wat het oorspronkelijk geweest was,
en dan ook bijna niet meer te herkennen was."

Wat nu de Kelten ontleenden aan de kunstbeschaving, die op het
vasteland haar hoogtepunt bereikte in de overblijfselen van La Tène,
waren bepaalde, oorspronkelijk aan de natuur ontleende motieven van
Grieksche versierselen en wel in de eerste plaats de palmette- en de
meander-motieven. Maar een eigenaardige karaktertrek van de Kelten
was het, dat zij in hun kunst er tegen waakten, de natuurlijke vormen
der planten- en dierenwereld na te bootsen of zelfs maar in de verte
te naderen. Zij brachten alles terug tot zuivere versiering. Wat zij
bij hun versieringen beoogden, was de afwisseling van breede kromme en
golvende lijnen met dicht ineen gedrongen spiralen of krullen, en met
die eenvoudige grondmotieven, en met overneming van enkele motieven,
ontleend aan Grieksche kunst, bouwden zij een prachtig en fijn stelsel
van versiering op, rijk aan afwisseling, dat zij toepasten op wapenen,
sieraden en huishoudelijke voorwerpen van den meest verschillenden
aard, in goud, brons, hout en steen, en voor zoover wij in staat zijn
daarover te oordeelen, ook op geweven stoffen. Eén prachtige wijze
van versiering van metaalwerk schijnt geheel haar oorsprong gehad te
hebben in het Keltische gebied. Emailleeren was bij de classieke volken
onbekend totdat zij het van de Kelten hadden geleerd. Tot zelfs in de
derde eeuw na Christus was het voor de classieke wereld een vreemde
bewerking, zooals wij vernemen uit een mededeeling van Philostratus:

"Zij zeggen, dat de barbaren, die in den oceaan gelegen zijn, (Britten)
die kleuren gieten over verhit koper, dat deze zich daarop vasthechten,
zoo hard worden als steen, en de patronen bewaren, die daarop zijn
aangebracht."

Dr. J. Anderson schrijft in de "Verhandelingen van het Genootschap
van Oudheidkundigen van Schotland:"

"De Galliërs, zoowel als de Britten--van denzelfden Keltischen
stam--oefenden het emailleeren uit vóór de Romeinsche verovering. De
werkplaatsen voor het emailleeren te Bibracte, met haar fornuizen,
smeltkroezen, mallen en bruineersteenen, en met het ruwe email op de
verschillende trappen van bewerking, zijn voor enkele jaren opgegraven
uit de puinhoopen der stad, die door Caesar en zijn legioenen verwoest
was. Maar het email van Bibracte is niets meer dan het werk van
knoeiers op kunstgebied, vergeleken met het Britsche werk. De zetel
der kunst was in Brittannië gevestigd, en de stijl der patronen,
zoowel als de wijze, waarop zij in verband stonden met de voorwerpen,
waarop de versiering was aangebracht, wezen er met absolute zekerheid
op, dat zij haar hoogsten trap van inheemsche ontwikkeling had bereikt
voordat zij in aanraking kwam met de Romeinsche beschaving." [19]

Het Nationale Museum te Dublin bevat een aantal prachtige voorbeelden
van Iersche decoratieve kunst in goud, brons en email, en de "krachtige
Keltische kleur" waarvan Romilly Allen spreekt, is even duidelijk
daar waar te nemen als bij de overblijfselen van Hallstatt of La Tène.

Alles wijst dus op een gemeenschappelijke cultuur, op een volkomen
gelijkheid in het karakter van het ras, dat men in het geheele
uitgestrekte grondgebied vindt, en dat bij de oude wereld bekend
stond als het gebied der Kelten.



Kelten en Germanen.


Maar, zooals wij te voren hebben opgemerkt, dit gebied was niet
uitsluitend door de Kelten bewoond. In het bijzonder moeten wij
trachten de vraag te beantwoorden, wie de Germanen, de Teuto-Gothische
stammen waren, die ten slotte de plaats innamen der Kelten, als
een uit het noorden afkomstige bedreiging der classieke beschaving;
en tevens moeten wij nagaan, waar deze hun zetel hadden.

Zij worden genoemd door Pytheas, den voortreffelijken Griekschen
reiziger en aardrijkskundige (omstreeks 300 v.C.), maar zij spelen
geen rol in de geschiedenis, totdat zij onder den naam van Cimbren en
Teutonen in Italië afdaalden, waar zij op het einde der tweede eeuw
v.C. door Marius werden overwonnen. De oude Grieksche aardrijkskundigen
van vóór den tijd van Pytheas weten niets van hen af, en schrijven
het geheele gebied, dat thans als Germaansch bekend staat, aan
verschillende Keltische stammen toe.

De verklaring, door de Jubainville gegeven, en die door hem is gegrond
op verschillende philologische overwegingen, is deze, dat de Germanen
een onderworpen volk waren, te vergelijken met die "onvrije stammen,"
die in Gallië en in het oude Ierland werden gevonden. Zij leefden
onder de heerschappij der Kelten, en hadden geen onafhankelijk
politiek bestaan. De Jubainville is van oordeel, dat alle woorden,
die samenhangen met wet en regeering en met den oorlog, die zoowel
voorkomen in de Keltische als in de Teutonische talen, door de Teutonen
aan de Kelten waren ontleend. De voornaamste daaronder zijn de woorden,
voorgesteld door het moderne Duitsche woord _Reich_ (Hollandsch,
_rijk_), _Amt_ (Hollandsch, ambt) en het Gothische _reiks_, Koning,
welke woorden alle ontwijfelbaar van Keltischen oorsprong zijn. De
Jubainville telt eveneens onder de woorden, aan het Keltisch ontleend,
_Bann_, een bevel, _Frei_, vrij; _Geisel_, een gijzelaar, _Erbe_,
een erfenis; _Werth_, waarde; _Weih_, gewijd, _Magus_, een slaaf
(Gothisch); _Wini_, een vrouw (Oud-Hoogduitsch); _Skalks_, _Schalk_,
een slaaf (Gothisch); _Hartha_, slag (Oud-Duitsch); _Helith_, _Held_,
een held, van denzelfden stam als het woord Kelt; _Heer_, een leger
(in het Keltisch _choris_); _Sieg_, overwinning; _Beute_, buit;
_Burg_, een kasteel; en nog een aantal andere woorden.

De etymologische geschiedenis van sommige van die woorden is
bijzonder merkwaardig. _Amt_, bij voorbeeld, dat woord, dat van
zoo groote beteekenis is in het moderne Germaansche staatsbestuur,
kan teruggevoerd worden tot een oud Keltisch woord _ambhactos_,
dat is samengesteld uit de woorden _ambi_, omtrent en _actos_
een verleden deelwoord, afgeleid van den Keltischen stam _AG_, dat
handelen beteekent. Nu is _ambi_ afgeleid van het oorspronkelijke
Indo-Europeesche _mbhi_, waar de _m_ aan het begin een soort van
klinker is, die later in het Sanskrit is voorgesteld door _a_. Die
klinker _m_ werd een _n_ in die Germaansche woorden, die onmiddellijk
zijn afgeleid van de oorspronkelijke Indo-Europeesche taal. Maar
het woord, dat nu door _amt_ wordt voorgesteld, komt in zijn oudsten
Germaanschen vorm voor als _ambaht_, waaruit dus duidelijk blijkt,
dat het afstamt van het Keltische _ambhactos_.

Zoo wordt het woord _frei_ in zijn oudsten Germaanschen vorm
gevonden als _frijo-s_, dat afkomstig is van het oorspronkelijke
Indo-Europeesche _prijo-s_. Het woord beteekent hier echter niet
vrij; het beteekent bewind (Sanskrit _priya-s_). Wij zien echter,
hoe in de Keltische taal _prijos_ zijn _p_ aan het begin verliest,
in het oude Keltisch was de moeilijkheid, die letter uit te spreken
een eigenaardig kenmerk; tevens veranderde de _j_, volgens een vasten
regel, in _dd_, en zoo komt in de moderne volkstaal van Wales het woord
voor onder den vorm _rhydd_--vrij. De Indo-Europeesche beteekenis
is in de Germaansche talen blijven bestaan in den naam van de godin
der liefde, _Freia_, en in de woorden _Freund_, vriend, _Friede_,
vrede. De beteekenis van het woord op het gebied van het burgerlijk
recht kan tot een Keltischen oorsprong worden teruggebracht, en
schijnt in dien zin aan het Keltisch ontleend te zijn.

Het Germaansche _Beute_, buit, roof, heeft een bijzonder leerzame
geschiedenis. Er bestond een Gallisch woord _bodi_, dat gevonden
wordt in samenstellingen, zooals de plaatsnaam Segobodium (Seveux),
en verschillende namen van personen en stammen, zooals Boudicca, beter
bij ons bekend als de "Britsche strijdlustige koningin", Boadicea. Het
woord beteekende oudtijds "overwinning." Maar de vrucht der overwinning
is de buit, en in dien stoffelijken zin werd het woord overgenomen
in het Duitsch, in het Fransch (_butin_), in het Noorsch (_byte_),
en in de volkstaal van Wales (_budd_). Daarentegen heeft het woord
zijn hoogere, meer verheven beteekenis gehouden in het Iersch. In
de Iersche vertaling van Kronijken XXIX, 11, waar de Vulgata in het
oorspronkelijke luidt: "Tua est, Domine, magnificentia et potentia
et gloria et victoria", wordt het woord _victoria_ in het Iersch
vertaald door _búaidh_, en zooals de Jubainville terecht opmerkt,
"ce n'est pas de butin qu'il s'agit." Hij vervolgt zijn betoog aldus:
"_Búaidh_ heeft in het Iersch, dank zij een krachtige en voortdurende
beschaving, de verheven beteekenis gehouden, die het in de taal der
Gallische aristocratie had. De stoffelijke beteekenis van het woord
werd alleen opgemerkt door de lagere klassen der bevolking, en het
is de overlevering van die lagere klassen, die in de Germaansche,
Fransche en Cymrische talen is bewaard gebleven." [20]

Er waren echter twee dingen, die de Kelten òf niet wilden òf niet
konden opdringen aan de overwonnen Germaansche stammen--hun taal en hun
godsdienst. In die twee groote factoren van raseenheid en trots liggen
de zaden van den opstand der Germanen en ten slotte van het omverwerpen
der Keltische overmacht. De namen der Germaansche godheden verschillen
van die der Keltische, ook hun begrafenisgebruiken, waarmede de diepste
godsdienstige opvattingen der oorspronkelijke rassen samenhangen, zijn
geheel andere. De Kelten, of ten minste het overheerschende gedeelte
van hen, begroeven hun dooden, en beschouwden het gebruik van vuur als
een vernedering, die alleen mocht worden opgelegd aan misdadigers,
of aan slaven of gevangenen bij die vreeselijke menschenoffers, die
de grootste smet zijn op hun oorspronkelijke cultuur. De Germanen
daarentegen begroeven hun beroemde dooden op brandstapels, evenals de
oude Grieken--en als geen brandstapel kon worden opgericht voor het
geheele lichaam, dan werden de edelste deelen, zooals hoofd en armen,
verbrand, terwijl het overige gedeelte werd begraven.



Ondergang van het Keltische rijk.


Wij zullen wel nooit met juistheid te weten komen, wat geschiedde ten
tijde van den Germaanschen opstand; doch zeker is het, dat ongeveer na
het jaar 300 v.C. de Kelten allen mogelijken politieken samenhang en
alle gemeenschappelijk streven hadden verloren, die zij ooit hadden
bezeten. Als waren zij door de uitbarsting van de eene of andere
onderaardsche kracht uiteengescheurd, stortten hun stammen als stroomen
lava neer naar het zuiden, oosten en westen van hun oorspronkelijke
woonplaats. Enkelen baanden zich een weg naar Noord-Griekenland, waar
zij het schandelijk vergrijp pleegden, dat hun vroegere vrienden en
bondgenooten zoozeer ergerde, en wel de plundering van den tempel van
Delphi (273 v.C.). Anderen hernieuwden, doch met slechter resultaat,
den ouden strijd met Rome, en kwamen in groote menigte te Sentinum (295
v.C.) en bij het meer Vadimo (283 v.C.) om. Eén afdeeling drong tot
Klein-Azië door, en stichtte den Keltischen staat Galatia, waar, zooals
de Heilige Hieronymus verhaalt, nog in de vierde eeuw na Christus
een Keltisch dialect werd gesproken. Anderen namen als huurtroepen
dienst onder Carthago. Een woelige oorlog van Kelten tegen verstrooide
Germaansche stammen, of tegen andere Kelten, die vroegere golvingen
van veranderingen in woonplaats en van verovering vertegenwoordigden,
werd over geheel Midden-Europa, Gallië en Brittannië gevoerd. Toen
deze tot rust kwam, bleven Gallië en de Britsche eilanden feitelijk de
eenige overblijfselen der Keltische oppermacht, de eenige landen, die
nog onder Keltische wetten en onder Keltische leiding stonden. Tegen
het begin der Christelijke jaartelling waren Gallië en Brittannië
onder het juk van Rome gekomen, en was het slechts de vraag, hoe lang
het nog zou duren, voordat zij in ieder opzicht in zeden en karakter
geheel Romeinsch zouden geworden zijn.



De eigenaardige historische gesteldheid van Ierland.


Ierland was het eenige land, dat nooit door de Romeinsche
legioenen bezocht, laat staan onderworpen was, en dat in naam zijn
onafhankelijkheid tegen alle bezoekers wist te handhaven tot aan het
einde der twaalfde eeuw, doch practisch zelfs nog een goede driehonderd
jaar later.

Ierland is hierom dan ook van een zoo eigenaardige beteekenis, en
boezemt ons dan ook hierom zooveel belang in, dat het een zuiver
inheemsche Keltische beschaving, Keltische instellingen, kunst en
letterkunde en den oudsten nog in leven gebleven vorm der Keltische
taal [21] over de kloof draagt, die de oude wereld van de moderne
scheidt, de heidensche van de Christelijke, en die haar brengt onder
het volle licht der moderne geschiedenis en der moderne waarneming.



Het Keltische karakter.


De zedelijke zoowel als de lichamelijke karaktertrekken door de
classieke schrijvers aan de Keltische volken toegeschreven, vertoonen
een merkwaardige helderheid en bestendigheid. Veel wat omtrent hen
wordt verhaald, zou, zooals wel te verwachten was, kunnen worden
gezegd van ieder nog primitief en ongeletterd volk, maar er blijft
toch zóóveel over, dat hen onder de verschillende menschenrassen
onderscheidt, dat indien die oude mededeelingen omtrent de Kelten
zouden worden voorgelezen zonder dat de naam van het ras genoemd werd,
waarop zij sloegen, iedereen, die alleen door zijn kennis der nieuwe
geschiedenis daarmede bekend was, zonder een oogenblik te aarzelen
de Keltische volken zou noemen als die, waarvan in de beschrijving
werd melding gemaakt.

Sommige van die mededeelingen zijn reeds door ons aangehaald, en wij
behoeven de bewijzen niet te herhalen, die ontleend zijn aan Plato,
Ephorus of Arrianus. Maar wel mogen wij hier een opmerking aanhalen,
die M. Porcius Cato over de Galliërs maakt. "Er zijn twee dingen," zoo
zegt hij, "waaraan de Galliërs bijzonder gehecht zijn--de krijgskunst
en de scherpzinnige wijze van uitdrukking" ("rem militarem et argute
loqui").



De beschrijving van Caesar.


Caesar heeft ons een nauwkeurige en critische beschrijving van hen
gegeven, zooals hij ze in Gallië heeft leeren kennen. Zij waren, zooals
hij zegt, bijzonder strijdlustig, maar spoedig door tegenspoed uit het
veld geslagen. Zij waren zeer bijgeloovig, en onderwierpen zich aan de
beslissing der Druïden in alle publieke en private aangelegenheden, en
beschouwden het als de grootste straf, als zij in den ban werden gedaan
en hun geweigerd werd aan de godsdienstige ceremoniën deel te nemen.

"Zij die op dien grond in den ban zijn gedaan (omdat zij geweigerd
hadden zich te onderwerpen aan een beslissing der Druïden) worden
onder de laagsten en de goddeloozen gerekend; iedereen ontvlucht
hun gezelschap en vermijdt het zich met hen in een mondgesprek te
begeven, uit vrees, door die nauwere aanraking te worden besmet; zij
mogen geen rechtsgeding aanhangig maken; en geen enkele betrekking
wordt hun toevertrouwd. De Druïden zijn meestal vrij van militairen
dienst en dragen niet, zooals de anderen, in de belasting bij... Door
dergelijke belooningen aangemoedigd, komen een aantal van hen uit eigen
beweging in hun scholen, en worden door hun vrienden en bloedverwanten
daarheen gezonden. Men vertelt, dat zij daar een aantal verzen uit
het hoofd leeren; enkelen zetten hun opvoeding gedurende twintig
jaar voort; en evenmin wordt het voor geoorloofd beschouwd die dingen
(de leerstellingen der Druïden) op schrift te brengen, hoewel zij in
bijna alle openbare handelingen en private mededeelingen de Grieksche
letterteekens gebruiken."

De Galliërs waren fel op nieuwtjes en vielen kooplieden en reizigers
lastig met hun ijdel gesnap [22], zij kwamen gemakkelijk onder den
invloed van anderen, waren hartstochtelijk en ongeduldig, verzot op
afwisseling en besluiteloos bij hun beraadslagingen. Tevens waren zij
merkwaardig slim en verstandig, zeer snel in het gebruik maken van
iederen kunstgreep, dien zij konden aanwenden en volgden alles na,
wat zij geschikt achtten. De vindingrijkheid, waarmede zij de gevaren
der nieuwerwetsche belegeringswerktuigen der Romeinsche legers wisten
te vermijden, wordt door Caesar in het bijzonder vermeld. Hij spreekt
met grooten eerbied van hun moed, en schrijft hun doodsverachting,
ten minste voor een groot deel, toe aan hun innig geloof in de
onsterfelijkheid der ziel [23]. Een volk, dat in vroeger dagen
herhaaldelijk Romeinsche legers had vernietigd, Rome had geplunderd, en
meer dan eens zelfs Caesar geplaatst had in een toestand waarin hij aan
de grootste zorgen en gevaren was blootgesteld, bestond blijkbaar niet
uit zwakkelingen, wat ook zijn godsdienstige opvattingen en gebruiken
mochten zijn. Caesar gaat niet mank aan overgevoelige bewondering van
zijn vijanden, maar één episode bij het beleg van Avaricum dwingt
hem er toe, de dapperheid der verdedigers aan de onsterfelijkheid
over te geven. Een Romeinsche houten stellage of _agger_ was door
de Romeinen opgericht om boven de muren uit te steken die bleken
weerstand te kunnen bieden aan de aanvallen van den stormram. De
Galliërs slaagden er in, dien toestel in brand te steken. Het was
nu van het hoogste gewicht, de belegeraars te beletten de vlammen te
blusschen, en een Galliër klom op een gedeelte van den muur boven den
_agger_ en wierp daarop stukken vet en pik neer, die hem van binnen
uit werden toegereikt. Hij werd spoedig neergeveld door een werptuig
van een Romeinschen catapult. Onmiddellijk stapte een ander over hem
heen toen hij daar neerlag, en vervolgde de taak van zijn makker. Ook
hij viel neer, maar een derde nam dadelijk zijn plaats in, zoo ook een
vierde; en die post werd niet verlaten voordat de soldaten ten slotte
de vlammen hadden gedoofd en de verdedigers hadden gedwongen naar de
stad terug te keeren, die eindelijk den volgenden dag werd ingenomen.



Strabo over de Kelten.


De aardrijkskundige en reiziger Strabo, die in het jaar 24
n.C. stierf en dus iets later leefde dan Caesar, weet ons heel wat
omtrent de Kelten te vertellen. Hij merkt op, dat hun land (in dit
geval Gallië) dicht bewoond is en hun akkers goed bewerkt, geen
natuurlijke hulpbronnen worden daar ongebruikt gelaten. De vrouwen
zijn vruchtbaar en bijzonder goede moeders. Hij beschrijft de mannen
als oorlogszuchtig, hartstochtelijk, verzot op twistgesprekken,
gemakkelijk op te hitsen, maar daarbij edelmoedig en onergdenkend,
zoodat zij gemakkelijk door krijgslisten kunnen worden overwonnen. Zij
bleken begeerig te zijn naar ontwikkeling en beschaving, en Grieksche
letters en Grieksche wetenschap waren snel van Massilia uit onder
hen verspreid; in hun steden werd openbare opvoeding ingesteld. Zij
vochten beter te paard dan te voet, en in de dagen van Strabo vormden
zij de bloem der Romeinsche ruiterij. Zij woonden in groote huizen
gemaakt van boogvormige planken met muren van vlechtwerk--zonder
twijfel bepleisterd met klei en kalk, zooals in Ierland--en
dicht met stroo gedekt. Steden van groote beteekenis werden in
Gallië gevonden, en Caesar maakt gewag van de sterkte der muren,
die gebouwd waren van steen en hout. Caesar en Strabo zijn het er
beiden over eens, dat er een zeer scherpe scheiding was tusschen de
edelen en den ontwikkelden of priesterstand aan den éénen kant en
het gemeene volk aan den anderen kant, daar de laatsten in strikte
onderworpenheid gehouden werden. De maatschappelijke verdeeling komt
in ruwe trekken ongetwijfeld overeen met het onderscheid in ras
tusschen de echte Kelten en de oorspronkelijke bewoners, die door
hen waren onderworpen. Terwijl Caesar ons verhaalt, dat de Druïden
de onsterfelijkheid der ziel verkondigden, voegt Strabo er aan toe,
dat zij geloofden in de onvernietigbaarheid--wat in sommige opzichten
de goddelijkheid insluit--van het stoffelijk heelal.

De Keltische krijgsman hield van uiterlijke praal. Alles wat aan het
leven glans en een indruk van tooneelmatigheid schonk, werkte op zijn
verbeelding. Zijn wapenen waren rijk versierd, zijn paardentuigen
waren in brons en email bewerkt, even prachtig ontworpen als eenig
overblijfsel der Myceensche of Cretensische kunst, zijn kleeding was
met goud geborduurd. Het tooneel van de overgave van Vercingetorix,
toen zijn heldhaftige strijd tegen Rome bij den val van Alesia tot een
einde was gekomen, is de vermelding waard als een typisch Keltisch
mengsel van ridderlijkheid en van wat de zeer bezadigde Romeinen
als een kinderachtige pralerij toescheen [24]. Toen hij zag, dat de
zaak verloren was, riep hij een vergadering der stammen bijeen en
deelde de verzamelde aanvoerders, aan wier hoofd hij gestaan had in
een roemrijken, hoewel rampspoedigen oorlog, mede, dat hij bereid was
zich op te offeren voor zijn nog steeds getrouwe volgelingen--hetzij
zij als zij dat wilden, zijn hoofd aan Ceasar zouden zenden, hetzij hij
zich vrijwillig overgaf met het doel gunstiger voorwaarden te bedingen
voor zijn landgenooten. Het laatste voorstel werd aangenomen. Daarop
wapende Vercingetorix zich met zijn schitterendste wapenen, bekleedde
zijn paard met zijn rijkste tuig en, na driemaal om het Romeinsene kamp
te zijn heen gereden, hield hij voor Caesar stand en legde hij het
zwaard, dat het eenige overgebleven verdedigingsmiddel der Gallische
onafhankelijkheid was, voor diens voeten. Caesar zond hem naar Rome,
waar hij zes jaren lang gevangen werd gehouden, totdat hij ten slotte
ter dood werd gebracht, toen Caesar zijn triomftocht hield.



Polybius.


Een karakteristiek tooneel uit den slag bij Clastidium (222 v.C.) wordt
door Polybius beschreven. De Gaesaten [25], zoo verhaalt hij, die
aan het front van het Keltische leger stonden, kleedden zich voor den
strijd naakt uit, en het gezicht van die krijgslieden, met hun groote
gestalte en hun blanke huid, waarop de gouden halsketenen en armbanden
schitterden, die door al de Kelten zoozeer als versierselen op prijs
werden gesteld, vervulden de Romeinsche soldaten met eerbiedige vrees
en ontzag. Maar toen de slag geëindigd was, gingen die versierselen
bij wagenvrachten naar Rome, om het Kapitool te versieren; en de
slotopmerking van Polybius over het karakter der Kelten is, dat zij
"ik zeg niet gewoonlijk, maar steeds en voortdurend, in alles wat zij
beproefden door hun hartstochten werden medegesleept, en zich nooit
aan de wetten der rede onderwierpen." Zooals men kan verwachten,
was de kuischheid, waarvoor de Germanen bekend stonden, nooit, tot
in de allerlaatste tijden, een Keltische karaktertrek.



Diodorus.


Diodorus Siculus, een tijdgenoot van Julius Caesar en Augustus, die
in Gallië had gereisd, bevestigt in hoofdzaken de mededeelingen van
Caesar en Strabo, maar voegt er enkele merkwaardige bijzonderheden
aan toe. Hij vestigt in het bijzonder de aandacht op de voorliefde der
Galliërs voor goud. Zelfs harnassen werden van goud vervaardigd. Dit is
ook een zeer opmerkelijke karaktertrek der Kelten in Ierland, immers
men heeft daar een verbazend aantal praehistorische overblijfselen
van goud gevonden, terwijl het vaststaat, dat er nog veel meer
hebben bestaan, die thans zijn verloren gegaan. De tempels en heilige
plaatsen, zoo zeggen Posidonius en Diodorus, waren vol van onbeschermde
gouden offers, die nooit door iemand werden aangeraakt. Hij maakt
melding van den grooten eerbied aan de barden bewezen, en vestigt
evenals Cato de aandacht op de wijze van uitdrukking, door de
welopgevoede Galliërs gebezigd: "Zij zijn geen praatziek volk,
en zijn er verzot op, zich uit te drukken in raadselen, zoodat de
hoorder het grootste gedeelte van wat zij willen zeggen, maar moet
raden." Dit komt volmaakt overeen met de deftige en beschaafde taal
van het oude Ierland, die in hooge mate kort en zinnebeeldig is. De
Druïde werd beschouwd als de voorgeschreven tusschenpersoon tusschen
God en mensch--niemand zou een godsdienstige plechtigheid verrichten
zonder zijn bijstand.



Ammianus Marcellinus.


Ammianus Marcellinus, die veel later leefde, en wel in de tweede helft
der vierde eeuw na Christus, had eveneens Gallië bezocht, dat toen
reeds, zooals duidelijk is, den invloed van Rome sterk had ondervonden.

Doch ook hij verhaalt ons, evenals vroegere schrijvers, van de
groote gestalte, de schoonheid en het aanmatigende optreden van
den Gallischen krijgsman. Hij voegt er aan toe, dat het volk, in
het bijzonder in Aquitanië, merkwaardig helder en zindelijk was in
zijn uiterlijk--niemand werd in lompen of haveloos aangetroffen. Hij
beschrijft ons de Gallische vrouw als buitengewoon lang, blauwoogig
en bijzonder schoon; maar onder zijn bewondering is tamelijk veel
eerbiedige vrees gemengd, immers hij voegt er aan toe, dat terwijl het
al gevaarlijk genoeg was tegen een Gallischen man te moeten strijden,
de zaak hopeloos stond, als zijn vrouw met haar vervaarlijk groote,
sneeuwwitte armen, die konden neerkomen als catapulten, haar man te
hulp kwam. Onweerstaanbaar wordt men herinnerd aan de galerij van
krachtige, onafhankelijke, vurige en heftige vrouwen, zooals Maev,
Grania, Findabair, Deirdre en de historische figuur van Boadicea,
die in de mythen en in de geschiedenis der Britsche eilanden naar
voren treden.



Rice Holmes over de Galliërs.


Het volgende uittreksel uit het werk van Rice Holmes "Caesars
Verovering van Gallië" moge hier een plaats vinden als een uitnemend
overzicht van het maatschappelijk beeld van dat gedeelte van het
gebied der Kelten korten tijd vóór de Christelijke jaartelling,
en dit komt overeen met alles, wat omtrent de inheemsche Iersche
beschaving bekend is:

"De Gallische volken waren ver boven den toestand van wilden gestegen;
en de Kelten uit het binnenland, van wie velen reeds onder Romeinschen
invloed waren gekomen, hadden een zekeren graad van beschaving
verkregen, ja zelfs van weelde. Hun broeken, waaraan de provincie haar
naam van Gallia Bracata ontleende, en hun veelkleurige geruite wollen
rokken wekten de verbazing op van hun veroveraars. De aanvoerders
droegen gouden ringen, armbanden en halsketenen; en als die groote,
blondharige krijgslieden te paard ten strijde trokken, met hun helmen,
vervaardigd in de gedaante van den kop van een of ander woest dier,
waarboven waaiende pluimen uitstaken, en met hun metalen wapenrusting,
hun lange schilden en hun groote rammelende zwaarden, maakten zij
een schitterende vertooning. Ommuurde steden of groote dorpen, de
versterkte plaatsen der verschillende stammen, waren op een groot
aantal heuvels duidelijk zichtbaar. De vlakten waren bedekt met een
groot aantal open gehuchten. De huizen, van hout en vlechtwerk gebouwd,
waren ruim en goed met riet bedekt. De akkers waren in den zomer
geel van het koren. Er waren van stad tot stad wegen aangelegd. De
rivieren waren overspannen door stevige bruggen; en schuiten, met
koopwaren beladen, dreven op de rivieren. Schepen, wel lomp van vorm,
maar grooter dan eenig schip, dat op de Middellandsche Zee werd gezien,
trotseerden de stormen in de Golf van Biscaye en brachten ladingen over
tusschen de havens van Bretagne en de kust van Brittannië. Er werd tol
geheven van de goederen, die over de groote waterwegen werden gevoerd;
en aan het verpachten van die rechten ontleenden de edelen een groot
deel van hun rijkdom. Iedere stam had zijn eigen muntstelsel; en de
kennis der schrijfkunst in Grieksche en Romeinsche letterteekens
was niet tot de priesters beperkt. De Aeduers waren op de hoogte
van het pletten van koper en van tin. De mijnwerkers van Aquitanië,
van Auvergne en van Berry waren beroemd om hun bekwaamheid. In één
woord, in alles wat bijdroeg tot den uitwendigen voorspoed, hadden
de volkeren van Gallië ontzaglijke vorderingen gemaakt sedert hun
stamgenooten voor het eerst met Rome waren in aanraking gekomen." [26]




Zwakheid der Keltische politiek.


Maar toch had die aangeboren Keltische beschaving, die in menig
opzicht zoo aantrekkelijk was en zooveel beloften inhield, blijkbaar
het ééne of andere gebrek of eenige ongeschiktheid, die de Keltische
volken belette zich te handhaven tegen de oude beschaving der
Grieksch-Romeinsche wereld, of tegen de ruwe jeugdige kracht der
Teutoonsche rassen. Wij zullen trachten na te gaan, wat dit was.



De classieke staat.


Op den bodem van het welslagen der classieke volken lag het begrip
der burgerlijke gemeenschap, de [Greek: pholis], de _res publica_, als
een soort van goddelijk bestaan, de bron van zegen voor de menschen,
om haar ouderdom eerbiedwaardig, maar die toch voortdurend verjongd
wordt bij ieder volgend geslacht; een macht, waaraan iedereen gaarne
gehoorzaamt omdat hij weet, dat, al worden zijn trouwe diensten niet
in de geschiedboeken geboekstaafd en overgeleverd, deze toch zijn
eigen kortstondig bestaan zullen overleven en het bestaan van zijn
vaderland of vaderstad ten eeuwigen dage zullen verheffen. Met dien
geest bezield wees Socrates zijn vrienden, die er op aandrongen, dat
hij zijn doodvonnis zou ontgaan door gebruik te maken van de middelen
die zij hem aanboden om te ontsnappen, terecht, omdat zij hem aanzetten
tot een goddelooze schending der wetten van zijn vaderland. Immers,
zoo zeide hij, iemands vaderland is heiliger en eerbiedwaardiger dan
vader of moeder, en hij moet kalm aan de wetten gehoorzamen waaraan
hij zich heeft onderworpen, om daaronder zijn geheele leven door te
brengen, daar hij zich anders den gerechten toorn op den hals haalt van
de groote Broeders der aardsche Wetten, de Wetten der Onderwereld,
aan wie hij ten slotte rekenschap moet geven van zijn gedrag op
aarde. In meerdere of mindere mate maakte die verheven opvatting
van den Staat den practischen godsdienst uit van iedereen onder de
classieke naties der oudheid, en gaf zij aan den Staat zijn samenhang,
zijn geschiktheid zich te handhaven en zich verder te ontwikkelen.



Teutoonsche trouw.


Bij de Teutonen werd de kracht van samenhang nog versterkt door een
andere oorzaak, die bestemd was zich te vermengen met den burgerzin
en, daarmede vereenigd--ja zelfs dien dikwijls overheerschend--den
voornaamsten politieken factor te vormen bij de ontwikkeling der
Europeesche volken. Dit was het gevoel, dat de Germanen bestempelden
met den naam van _Treue_, de persoonlijke trouw aan een aanvoerder,
die zich in zeer oude tijden uitstrekte tot een koninklijke dynastie,
een gevoel dat diep geworteld was in het Teutoonsche karakter, en
dat nooit door eenige andere menschlijke drijfveer is overtroffen
als bron van heldhaftige zelfopoffering.



De godsdienst der Kelten.


Geen menschelijke invloeden worden ooit zuiver en onvermengd
aangetroffen. Het gevoel van persoonlijke trouw was bij de classieke
volken niet onbekend. Het gevoel van burgerzin en vaderlandsliefde
schoot, hoewel het bij Teutoonsche rassen slechts langzaam opgroeide,
daar eindelijk wortel. Geen van beide eigenschappen, trouw en
burgerzin, waren bij de Kelten onbekend, maar er was nog een andere
factor, die in hun geval bij hen die eigenschappen overschaduwde en in
den groei belemmerde, en voor de politieke bezieling en de macht tot
vestiging van een eenheid zooveel mogelijk bouwstoffen leverde, die de
classieke volken aan hun vaderlandsliefde en de Teutonen aan hun trouw
ontleenden. Die factor was de godsdienst; of misschien zou het juister
en nauwkeuriger zijn te spreken van Priesterdienst--dat is godsdienst,
in dogma's vastgelegd en door een priesterkaste toegediend. Zooals wij
bij Caesar hebben gezien, wiens opmerkingen volkomen zijn bevestigd
door Strabo en door hetgeen in Iersche legenden wordt gevonden [27],
waren de Druïden de werkelijk souvereine macht in het gebied der
Kelten. Alle zaken, openbare zoowel als private, waren aan hun gezag
onderworpen, en de straffen die zij konden opleggen, zoo dikwijls een
leek zich van hen onafhankelijk trachtte te maken, waren, al berustten
zij, wat haar practische beteekenis en uitwerking betrof, evenals
in de middeleeuwen de door de Katholieke kerk opgelegde banvloeken,
alleen op het bijgeloof der menigte, voldoende, om den meest trotschen
geest te buigen. Hier lag de ware zwakheid der Keltische politiek. Er
is misschien geen wet, die duidelijker is geschreven in de lessen der
geschiedenis, dan dat volken, die geregeerd worden door priesters,
welke hun gezag ontleenen aan de goedkeuring van een bovennatuurlijken
wil, daardoor ongeschikt worden voor waren nationalen vooruitgang,
en wel des te meer, naarmate zij meer onder dien invloed staan. De
ongedwongen, gezonde strooming van het wereldlijke leven en de
wereldlijke gedachte, is uit den aard der zaak onvereenigbaar met
priesterheerschappij. Wat ook de beleden godsdienst moge zijn,
zooals Druïdendom, Islamisme, Jodendom, Christendom of Fetichisme,
een priesterkaste, die gezag eischt in wereldsche zaken op grond van
bovenaardsche bevelen, is onvermijdelijk de vijand van dien geest van
criticisme, van dien invloed van nieuwe denkbeelden, van die toeneming
van wereldlijke gedachten, van menschelijk en verstandelijk gezag,
die de grondvoorwaarden zijn van nationale ontwikkeling.



De vervloeking van Tara.


Een bijzondere en zeer treffende bevestiging van die waarheid wordt
geleverd door de geschiedenis der oude Keltische wereld. In de
zesde eeuw na Christus, ruim honderd jaar na de prediking van het
Christendom door St. Patrick, regeerde een koning, Dermot MacKerval
[28] in Ierland. Hij was de Ard Righ, of Opperkoning van dat land,
waarvan het bestuur gevestigd was te Tara, in Meath, en wiens ambt
met zijn overmacht in naam en volgens de wet over de vijf provinciale
koningen, een beeld gaf van den aandrang, die het Iersche volk dreef
naar een ware nationale eenheid. De eerste voorwaarde voor zulk
een eenheid was blijkbaar de vestiging van een krachtig centraal
gezag. Een dergelijk gezag werd, zooals wij zeiden, in theorie door
den opperkoning vertegenwoordigd. Het geschiedde nu, dat één van
zijn beambten bij het uitoefenen van zijn plicht vermoord werd door
een aanvoerder, Hugh Guairy genaamd. Guairy was de broeder van een
bisschop, die een zoogbroeder was van St. Ruadan van Lorrha, en toen
koning Dermot het bevel zond den moordenaar gevangen te nemen, werd
hij door de geestelijkheid verborgen gehouden. Dermot liet echter naar
hem zoeken, rukte hem weg van onder het dak van St. Ruadan en liet
hem naar Tara brengen, om daar terecht te staan. Onmiddellijk maakten
de geestelijken van Ierland gemeene zaak tegen den leekenkoning,
die het gewaagd had een misdadiger, die onder de bescherming der
geestelijkheid stond, te doen terecht staan. Zij kwamen te Tara samen,
vastten tegenover den koning [29], en vervloekten hem en den zetel
van zijn bestuur plechtig. Daarop vertelt ons de kroniekschrijver,
dat de vrouw van Dermot een profetischen droom had.

"Op de grasvlakte van Tara was een groote, breed gebladerde boom,
waaraan elf slaven aan het hakken waren; maar iedere spaander, dien zij
er van afhakten, keerde weder op zijn plaats terug en bleef daar vast
op zitten, totdat er ten slotte één man kwam, die den boom slechts
één slag toebracht, en dien daarbij velde [30]."

De schoone boom was de Iersche monarchie, de twaalf houthakkers
waren de twaalf Heiligen of Apostels van Ierland, en de eenige, die
hem velde, was St. Ruadan. Het pleidooi van den koning voor zijn
land, waarvan hij zag, dat het lot in de weegschaal stond, wordt
met aandoenlijke kracht en met een helder inzicht door den Ierschen
kroniekschrijver geboekstaafd [31].

"Helaas," zeide hij, "wat een onbillijken strijd hebt gij tegen mij
aangevangen; het is toch zeker, dat ik het welzijn van Ierland op
het oog heb, en dat het mijn doel is de tucht daar te handhaven en
de koninklijke rechten, terwijl gij streeft naar de verwarring van
Ierland en naar moord en doodslag."

Maar Ruadan zeide: "Moge Tara voor eeuwig verlaten zijn;" en het ontzag
voor de priesterlijke vervloeking had de overhand. De misdadiger werd
overgeleverd, Tara werd verlaten, en met uitzondering van een korten
tijd, toen een krachtige overweldiger, Brian Boru, door geweld de
macht in handen kreeg, kende Ierland in werkelijkheid geen wereldlijk
bestuur, totdat die het land werd opgelegd door een veroveraar. De
laatste woorden der geschiedkundige verhandeling waaruit wij aanhalen,
zijn de wanhoopskreten van Dermot, waaraan wij ontleenen:

"Wee hem, die met de geestelijkheid der kerken den strijd aanbindt."

Wij hebben die gebeurtenis eenigszins uitvoerig beschreven, omdat zij
een factor typeert, waarvan wij den grooten invloed op de geschiedenis
der Keltische volken kunnen volgen gedurende een reeks van hachelijke
gebeurtenissen van den tijd van Julius Caesar tot op onzen tijd. Wij
zullen later zien, hoe en waaruit die zich ontwikkelde; genoeg zij het
daarop de aandacht te vestigen. Het is een factor, die de nationale
ontwikkeling der Kelten in den weg stond, in de beteekenis, die wij
daaraan hechten bij de classieke of Teutoonsche volkeren.



Wat Europa aan de Kelten te danken heeft.


Het zou echter een groote dwaling zijn, als wij op dien grond meenden,
dat de Kelten niet een kracht van groote beteekenis in Europa waren
geweest. Zij hebben in belangrijke mate bijgedragen tot de cultuur
van de westelijke wereld. Gedurende vier eeuwen--omstreeks 500 tot
900 n.C.--was Ierland het toevluchtsoord der wetenschap en de bron van
letterkundige en philosofische cultuur voor half Europa. De bouw der
verzen in de Keltische poëzie heeft waarschijnlijk de grootste rol
gespeeld bij het bepalen van den bouw van alle moderne verzen. De
mythen en legenden der Gallische en Cymrische volken wekten de
verbeelding op van een aantal dichters van het Vasteland. Trouwens
de Kelten schiepen niet zelf eenig litterarisch werk van duurzamen
bouw, evenmin als zij een duurzamen of indrukwekkenden nationalen
staatsvorm schiepen. Hun denken en hun voelen was in wezen lyrisch
en volstrekt niet abstract. Ieder voorwerp of levensbeeld maakte
een levendigen indruk op hen en bewoog hen diep; zij waren uiterst
gevoelig, en in hooge mate voor indrukken vatbaar, maar zagen de
dingen niet in hun breedere en meer ver reikende betrekkingen. Zij
hadden weinig geschiktheid voor het organiseeren van instellingen,
voor het dienen van beginselen; maar zij waren, en dat zijn zij nog
ten huidigen dage, onmisbare en nooit in den steek latende verdedigers
der menschelijkheid tegenover de tyrannie van beginselen, de koelheid
en de onvruchtbaarheid van instellingen. De instellingen van het
koningschap, van burgerzin en vaderlandsliefde, zijn zeer vatbaar om
tot onvruchtbare beginselen te worden versteend, en dan de ziel in
boeien te leggen in plaats van die te bezielen. Maar de Kelten hadden
zich steeds krachtig verzet tegen alles, wat niet den adem des levens
in zich had, en tegen elken niet in den geest gegrondvesten en slechts
zuiver uitwendigen vorm van overheersching.

Het is maar al te waar, dat zij te zeer er naar streefden, de schoone
vruchten van het leven te genieten, zonder de lange en geduldige
voorbereiding voor den oogst, maar zij hebben een onmetelijken dienst
bewezen en zullen dit ook doen aan de moderne wereld, door met kracht
het beginsel op den voorgrond te stellen, dat de ware vruchten van het
leven een onstoffelijke werkelijkheid zijn, die nooit zonder smart of
verlies verduisterd of vergeten kan worden te midden van het groote
samenstel eener stoffelijke beschaving.




HOOFDSTUK II: DE GODSDIENST DER KELTEN.



Ierland en de godsdienst der Kelten.


Wij hebben gezegd, dat onder de Keltische volken de Ieren in de
voornaamste plaats hierdoor belangrijk zijn, dat zij een aantal
kenmerkende trekken van een inheemsche Keltische beschaving gebracht
hebben in het licht van het moderne geschiedkundige onderzoek. Er is
echter één ding, dat zij niet brachten over de golf, die ons van de
oude wereld scheidt, en dat is hun godsdienst.

Niet alleen dat zij dien geheel wijzigden; zij lieten dien ouden
godsdienst zóó volkomen achter zich, dat elke overlevering daaromtrent
verloren is gegaan. St. Patrick, zelf een Kelt, die Ierland tijdens
de vijfde eeuw onder den invloed van het Christendom heeft gebracht,
heeft ons een autobiografisch verhaal van zijn zending nagelaten,
een geschrift van ontzaglijk veel belang en het oudste verhaal, dat
omtrent het Christendom van Brittannië is overgebleven; doch dit
vertelt ons niets omtrent de leerstellingen, die hij uitroeide en
verving. Wij vernemen veel meer omtrent de godsdienstige opvattingen
der Kelten door middel van Julius Caesar, die hen van een geheel
ander standpunt naderde. De groote hoeveelheid litteratuur, waarin
legenden behandeld worden en die haar tegenwoordigen vorm in Ierland
innam tusschen de zevende en de twaalfde eeuw, vertoont ons, hoewel zij
dikwijls blijkbaar teruggaat tot bronnen, die van vóór het Christendom
dagteekenen, behalve een sterk geloof in toovenarij en een gehechtheid
aan het volgen van bepaalde ceremonieele en ridderlijke gebruiken,
practisch niets dat gelijkt op een godsdienstig of zelfs ethisch
stelsel. Wij weten, dat een aantal hoofden en barden gedurende langen
tijd weerstand boden aan het nieuwe geloof, en dat dit lange verzet
aanleiding gaf tot een beslissing bij den slag bij Moyrath in de zesde
eeuw, maar geen echo van eenigen geestesstrijd, geen vergelijken
van de ééne leer met de andere, zooals wij bij voorbeeld vinden
in de mededeelingen omtrent den strijd van Celsus tegen Origenes,
heeft ons uit die periode van verandering en strijd bereikt. De
litteratuur van het oude Ierland bevatte, zooals wij zullen zien, een
aantal oude mythen, en daarin komen sporen voor den dag van wezens,
die op een bepaald oogenblik goden of natuurlijke krachten moeten
geweest zijn, maar alles is beroofd van godsdienstige beteekenis, en
veranderd in verdichting en uitingen van schoonheid. En toch was er,
zooals Caesar ons mededeelt, een zeer goed ontwikkeld godsdienstig
stelsel onder de Galliërs, maar wij leeren ook op zijn autoriteit,
dat de Britsche eilanden het vertegenwoordigende middelpunt van dit
stelsel waren; zij waren, om het zoo uit te drukken, het Rome van
den Keltischen godsdienst.

Wat de aard en het wezen van dien godsdienst was, moeten wij thans
nagaan als een inleiding tot de mythen en legenden, die in meer of
minder verwijderden zin daaruit zijn ontstaan.



De volksgodsdienst der Kelten.


Maar wij moeten allereerst er de aandacht op vestigen, dat de
godsdienst der Kelten volstrekt niet zulk een eenvoudige zaak was,
en niet wat kort kan worden samengevat tot wat wij "Druïdisme"
noemen. Behalve de officiëele godsdienst was er een geheel van
populaire vormen en bijgeloovige gebruiken, die uit een diepere en
oudere bron afkomstig waren dan het Druïdisme, en die bestemd waren
dit langen tijd te overleven, ja zelfs nog thans zijn zij nog lang
niet uitgestorven.



Het megalithische volk.


De godsdiensten van primitieve volken zetelen meestal in of ontleenen
hun oorsprong aan plechtigheden en gebruiken, die in verband staan met
het begraven van dooden. De oudste volken, die Keltisch grondgebied
bewonen, in het westen van Europa, waarvan wij eenige vaststaande
kennis bezitten, zijn een ras zonder naam of bekende geschiedenis,
maar toch kunnen wij uit hun grafmonumenten, waarvan er nog zooveel
bestaan, heel wat omtrent hen te weten komen. Het waren de zoogenaamde
megalithische volken [32], de oprichters van dolmens, cromlechs en
in kamers verdeelde tumuli, waarvan er in Frankrijk alleen meer dan
drieduizend zijn geteld. Dolmens worden gevonden van Scandinavië tot
naar het zuiden, in de westelijke landen van Europa tot aan de Straat
van Gibraltar en Spanje, en langs de kust der Middellandsche Zee. Zij
komen voor op sommige der westelijke eilanden der Middellandsche Zee
en worden ook in Griekenland gevonden, waar zelfs nu nog, in Mycene
een oude dolmen staat, naast de prachtige grafkamer der Atriden. Men
mag in ruwe trekken zeggen, dat, als wij een lijn trekken van de
monding van de Rhône naar het noorden tot aan den Varanger Fjord,
alle dolmens in Europa, met uitzondering van enkele exemplaren in de
Middellandsche Zee, ten westen van die lijn gelegen zijn. Ten oosten
van die lijn vinden wij er geen, totdat wij in Azië komen. Maar zij
worden weer gevonden aan de overzijde van de Straat van Gibraltar, en
wel langs de geheele kust van Noord-Afrika, en van daar in oostelijke
richting door Arabië en Indië, tot zelfs in Japan.



Dolmens, cromlechs en tumuli.


Een Dolmen is een soort van kamer, bestaande uit recht opstaande
ongehouwen steenen, die meestal gedekt zijn door één enkelen
grooten steen. Gewoonlijk hebben zij in ontwerp den vorm van een
wig, en dikwijls kunnen sporen van een voorhof of vestibule worden
waargenomen. De oorspronkelijke bedoeling van den dolmen was, een
huis of woonplaats voor den doode voor te stellen. Een cromlech
(in het gewone spraakgebruik dikwijls met een dolmen verward) is
eigenlijk een in een cirkelvormigen kring geplaatste verzameling van
rechtop staande steenen, meestal met een dolmen in het midden. Men is
van meening, dat de meeste, zoo niet al de nu blootgestelde dolmens
oorspronkelijk gedekt waren met een groote aardhoogte of met kleinere
steenen. Dikwijls, zooals in de hier gegeven teekening, zijn groote
lanen of wegen gevormd van rechtop geplaatste, op zich zelf staande
steenen, en deze hadden ongetwijfeld de één of andere bedoeling,
die in verband stond met de godsdienstige gebruiken, welke op die
plaats in zwang waren. De latere megalithische monumenten, zooals te
Stonehenge, mogen al van gehouwen steen vervaardigd zijn, maar in ieder
geval vertoonen de ruwheid van constructie, de afwezigheid van eenige
beeldhouwkunst (met uitzondering van de teekeningen of symbolen die op
de oppervlakte gehouwen zijn), de blijkbare bedoeling om een machtigen
indruk te maken door de ruwe kracht van ontzaglijke monolithische
massa's, en niet minder geven enkele bepaalde bijkomende kenmerkende
eigenschappen in hun plan, die later zullen beschreven worden, aan
deze megalithische monumenten een merkwaardige familiegelijkenis,
en onderscheiden hen van de in kamers verdeelde graftomben der oude
Grieken, Egyptenaren en andere meer gevorderde rassen. De eigenlijke
dolmens maakten ten slotte plaats voor groote in kamers verdeelde
aardhoogten of tumuli, zooals te New Grange, die wij ook rekenen als
te behooren aan het megalithische volk. Zij zijn een natuurlijke
ontwikkeling van den dolmen. De oudste dolmenbouwers waren op den
neolithischen trap van beschaving, hun wapens waren van gepolijsten
steen. Maar in de tumuli werd niet alleen steen, maar ook brons,
en zelfs ijzer gevonden--in het begin, zooals duidelijk blijkt,
van buiten ingevoerd, maar later in dat gebied vervaardigd.



Oorsprong van de megalithische bevolking.


Omtrent de taal, die oorspronkelijk door dat volk werd gesproken,
kunnen wij alleen iets afleiden uit de sporen, die daarvan zijn
overgebleven in die van hun veroveraars, de Kelten. Maar een kaart van
de verspreiding hunner monumenten wekt onweerstaanbaar de gedachte
op, dat de bouwmeesters van die monumenten van Noord-Afrikaanschen
oorsprong waren; dat zij oorspronkelijk niet gewoon waren over
groote uitgestrektheden de zee over te trekken; dat zij in westelijke
richting trokken langs Noord-Afrika, dat zij naar Europa overstaken
daar waar bij Gibraltar de Middellandsche Zee zich vernauwt tot een
straat van slechts enkele mijlen breedte, en dat zij zich van daar
uit verspreidden over de westelijke landen van Europa, met inbegrip
der Britsche eilanden, terwijl zij in oostelijke richting door Arabië
tot in Azië doordrongen. Wij moeten echter in het oog houden, dat,
terwijl het megalithische volk oorspronkelijk zonder twijfel een
afzonderlijk ras was, het ten slotte niet een ras, maar een bepaalde
cultuur vertegenwoordigde. De menschelijke overblijfselen, die in die
graven zijn gevonden, met hun groote verschillen in den vorm van den
schedel, enz. zijn daarvan het duidelijke bewijs. [33] Deze en andere
overblijfselen wijzen er op, dat de dolmenbouwers in het algemeen een
hoogstaand en goed ontwikkeld type waren, op de hoogte van landbouw,
veeteelt en ook eenigszins van zeevaart. De monumenten zelf, die
dikwijls indrukwekkende afmetingen hebben en het bewijs leveren van
veel nadenkens en goed georganiseerde samenwerking bij hun bouw,
wijzen ontwijfelbaar aan, dat in die periode een priesterdom bestond,
dat belast was met de zorg voor begrafenisplechtigheden, en dat
geschikt was groote menschenmassa's te beheerschen. Hun dooden werden
in den regel niet begraven, maar in hun geheel verbrand; de grootere
monumenten wezen ongetwijfeld de graven aan van aanzienlijke personen,
terwijl het gemeene volk begraven werd in graftomben, waarvan geen
sporen meer bestaan.



De Kelten der vlakten.


De Jubainville houdt in zijn beschrijving van de oudste geschiedenis
der Kelten alleen rekening met twee hoofdgroepen--de Kelten en de
megalithische bevolking. Maar Bertrand maakt in zijn verdienstelijk
werk "La Religion des Gaulois" onderscheid tusschen twee elementen
onder de Kelten zelf. Behalve de megalithische bevolking zijn er nog
twee groepen van Kelten, die van de vlakten en die van de bergen. De
Kelten uit de vlakten waren volgens zijn opvatting afkomstig van
den Donau en kwamen waarschijnlijk reeds omstreeks 1200 v.C. in
Gallië. Zij waren de stichters der paalwoningen in Zwitserland,
in de vallei van den Donau en in Ierland. Zij kenden het gebruik
van metalen en bewerkten goud, tin, brons, en tegen het einde van
die periode ook ijzer. In afwijking van de megalithische bevolking,
spraken zij een Keltische taal, [34] hoewel het schijnt, dat Bertrand
hun volkomen rasovereenkomst met de echte Kelten betwijfelt. Zij waren
misschien langzamerhand Kelten geworden, in plaats van oorspronkelijk
echte Kelten te zijn. Zij waren niet oorlogszuchtig; het was een rustig
volk van veehoeders, landbouwers en ambachtslieden. Zij begroeven hun
dooden niet, maar verbrandden ze. In een groote nederzetting van hen,
te Golasecca, in Gallia Cisalpina, zijn 6000 graven gevonden. Bij al
deze was het lijk verbrand; er was dan ook geen enkele begrafenis,
waar het lijk niet vooraf verbrand was.

Dat volk trok (zooals Bertrand beweert), niet als veroveraars Gallië
binnen, maar door zich geleidelijk daar te nestelen, en de leege
plaatsen in te nemen, waar zij die in valleien en vlakten vonden. Zij
kwamen over de Alpenpassen, en hun plaats van vertrek was het land
van den Boven-Donau, dat zooals Herodotus zegt "onder de Kelten
oprijst." Zij vermengden zich vreedzaam met de megalithische bevolking,
waaronder zij zich nederzetten, en brachten niet tot ontwikkeling
eenige van die reeds in aanzien gekomen politieke instellingen,
die alleen door den oorlog groeien, maar waarschijnlijk droegen
zij krachtig bij tot de ontwikkeling van het Druïdische stelsel van
godsdienst en van de bardenpoëzie.



De Kelten uit de berglanden.


Wij hebben eindelijk nog een derde groep, en wel de echte Keltische
groep, die het spoor van de tweede op den voet volgde. Het was in het
begin der zesde eeuw, dat deze het eerst ten tooneele verscheen op den
linkeroever van den Rijn. Terwijl Bertrand de tweede groep Keltisch
noemt, noemt hij de laatste Galatisch, en vereenzelvigt hij die met
de Galaten der Grieken en met de Galliërs en de Belgen der Romeinen.

De tweede groep waren, zooals wij zeiden, Kelten uit de vlakten. De
derde groep waren Kelten uit de bergstreken. De eerste woonplaats,
die wij van hen kennen, waren de bergketenen van den Balkan en de
Karpathen. Hun organisatie was die van een militaire aristocratie--zij
speelden de baas over de onder hen staande bevolking, op wier kosten
zij leefden door schatting of plundering. Zij zijn de oorlogszuchtige
Kelten der oude geschiedenis--de plunderaars van Rome en van Delphi, de
huurlingen, die voor soldij en uit lust voor den oorlog streden in de
rijen der Carthagers en later der Romeinen. Zij hadden een minachting
voor landbouw en industrie, hun vrouwen beploegden de akkers, en
onder hun heerschappij werd de lagere bevolking bijna tot slavernij
teruggebracht; "plebs paene servorum habetur loco," zooals Caesar ons
verhaalt. Alleen Ierland ontkwam eeniger mate aan de onderdrukking
dier militaire aristocratie, en aan de scherpe scheidingslijn, die
door deze tusschen de beide klassen werd getrokken, maar toch wordt
zelfs daar een weerspiegeling gevonden van den toestand, zooals die
in Gallië bestond, zelfs daar vinden wij vrije en onvrije stammen, en
onderdrukking en onteerende afpersingen van de zijde der heerschende
klasse.

En toch, al had die heerschende klasse enkele der ondeugden,
die onbeteugelde kracht eigen zijn, zij had eveneens vele edele
en humane eigenschappen. Zij waren ontzaglijk dapper, wonderlijk
ridderlijk, uiterst gevoelig voor poëzie en muziek, en hadden zin
voor bespiegelende gedachten. Posidonius vond, dat het bardendom
onder hen bloeide in de eerste eeuw v.C., en omstreeks twee honderd
jaar vroeger beschrijft Hecataeus van Abdera de met zorg uitgevoerde,
met muziek gepaarde godsdienstplechtigheden, door de Kelten op een
eiland in het westen--waarschijnlijk Groot-Brittannië--gevierd ter
eere van hun god Apollo [35]. Als meest Arische der Ariërs, hadden zij
de stof in zich voor een groote en vooruitstrevende natie; maar het
Druïdische stelsel--niet wat zijn wijsbegeerte en wetenschap betreft,
maar wel zijn priesterlijk-politieke organisatie--was hun verderf,
en hun noodlottige zwakheid was, dat zij zich daaraan onderwierpen.

De beschaving dier Kelten uit de berglanden verschilde zeer kenmerkend
van die der Kelten uit de vlakten. Zij waren uit het ijzeren, niet
uit het bronzen tijdperk; hun dooden werden niet verbrand (wat zij
als een schande beschouwden), maar begraven.

De landstreken, door hen gewelddadig in bezit genomen, waren
Zwitserland, Bourgondië, de Palts en noordelijk Frankrijk, gedeelten
van Brittannië in het westen, en Galatië en Illyrië in het oosten,
maar kleinere groepen van hen moeten wijd en zijd over het geheele
Keltische grondgebied zijn binnengedrongen, en een overheerschend
standpunt hebben ingenomen overal waar zij kwamen.

Er waren, zooals Caesar zegt, drie volken, die Gallië bewoonden, toen
hij met zijn verovering begon: "zij verschillen onderling in taal,
gebruiken en wetten". Hij noemde die volken respectievelijk de Belgen,
de Kelten en de Aquitaniërs. Hij stelt in ruwe trekken hun woonplaats
vast, die der Belgen in het noorden en oosten, die der Kelten in het
midden, die der Aquitaniërs in het westen en het zuiden. De Belgen
zijn de Galaten van Bertrand, terwijl de Aquitaniërs de megalithische
bevolking uitmaken. Zij waren uit den aard der zaak allen meer of
minder onder den invloed der Kelten gebracht, en de verschillen in
taal, die Caesar opmerkte, behoeven niet groot geweest te zijn; toch
is het de aandacht waard,--en dat is volkomen in overeenstemming met de
opvattingen van Bertrand,--dat Strabo van de Aquitaniërs mededeelt, dat
zij duidelijk afweken van de overige bewoners, en overeenkomst hadden
met de Iberiërs. De taal der overige Gallische volken, zoo voegt hij
er uitdrukkelijk bij, was niets anders dan dialecten van dezelfde taal.



De godsdienst der toovenarij.


Die drievoudige verdeeling weerspiegelt zich min of meer in
alle Keltische landen en moet steeds in het oog gehouden worden,
zoo dikwijls wij spreken van Keltische denkbeelden en Keltischen
godsdienst en trachten na te gaan, in hoeverre de Keltische volken
tot de Europeesche beschaving hebben bijgedragen. De mythen- en
legendenlitteratuur en de kunst der Kelten hebben waarschijnlijk
hoofdzakelijk haar oorsprong ontleend aan dat gedeelte, dat wordt
vertegenwoordigd door de Kelten uit de vlakten, zooals Bertrand die
noemt. Maar die letterkunde van gezangen en mythen werd voortgebracht
door de klasse der barden ten genoege en tot leering van een
trotsche, ridderlijke en oorlogszuchtige aristocratie, en moest
zich dan onvermijdelijk gevormd hebben naar de denkbeelden van die
aristocratie. Maar zij moest eveneens gekleurd zijn door den diep
ingrijpenden invloed der godsdienstige denkbeelden en gebruiken,
die door de megalithische bevolking werden gevolgd--denkbeelden,
die nu langzaam verbleeken in het opkomende daglicht der
wetenschap. Die denkbeelden kunnen worden samengevat in het ééne
woord "toovenarij." Wij moeten thans den aard van dien godsdienst
der magie in het kort bespreken, immers hij was een machtig element
bij de vorming van de meeste van die mythen en legenden, die wij
later moeten behandelen. En, zooals professor Bury opmerkte in zijn
inaugureele redevoering te Cambridge in 1903:

"Wanneer wij de allermoeilijkste van alle onderzoekingen, het
ethische vraagstuk, de rol door het ras gespeeld in de ontwikkeling
der volken en de gevolgen van rassenvermenging willen ter hand nemen,
dan moeten wij wel in het oog houden, dat de Keltische wereld één der
voornaamste toegangswegen beheerscht, die leiden naar die geheimzinnige
prae-Arische voorwereld, waarvan wij moderne Europeanen misschien
wel veel meer hebben geërfd, dan wij zouden vermoeden."

De eigenlijke wortel van het woord "magie" is onbekend, maar het is
onmiddellijk afgeleid van de Magi, of priesters van Chaldea en Medië
in prae-Arische en prae-Semitische tijden, die de voornaamste dragers
waren van dat stelsel van denkbeelden, dat zoo eigenaardig vermengd
is met bijgeloof, wijsbegeerte en wetenschappelijke waarneming. De
fundamenteele opvatting der magie is die van de geestelijke
levenskracht der geheele natuur. Die geestelijke levenskracht werd
niet, zooals bij het polytheïsme, van de natuur gescheiden gedacht
in afzonderlijke goddelijke persoonlijkheden. Zij was opgesloten in
en innerlijk vastgehecht aan de natuur; zij was duister, onbepaald en
bekleed met al het ontzagwekkende van een pracht, waarvan de grenzen en
de aard in een ondoorgrondelijke geheimzinnigheid gehuld zijn. In haar
meer verwijderden oorsprong was zij, zooals een aantal feiten schijnen
aan te toonen, verbonden met de doodenvereering, immers de dood werd
beschouwd als de terugkeer tot de natuur, en als een bekleeding met
onbestemde en niet te controleeren machten van een geestelijke kracht,
die vroeger belichaamd was in den concreten, begrensden, handelbaren,
en daarom minder angstwekkenden vorm van een levende menschelijke
persoonlijkheid. Toch waren die machten niet geheel buiten controle. De
begeerte naar controleering, zoowel als het zoeken naar de middelen,
om dit tot stand te brengen, ontleende het aanzijn aan de eerste ruwe
toepassingen der geneeskunde. Geneesmiddelen van den één of anderen
aard behoorden tot één der eerste behoeften van den mensch. En de
kracht van zekere aan de natuur ontleende stoffen, hetzij uit het
delfstoffen-, hetzij uit het plantenrijk, om te werken zoowel op het
lichaam als op den geest, en wel op een wijze, die dikwijls schrik
en ontsteltenis veroorzaakte, werd uit den aard der zaak opgevat als
een duidelijk bewijs van wat wij de "magische" opvatting van het
heelal zouden kunnen noemen. [36] De eerste toovenaars waren zij,
die een bepaalde kennis hadden verkregen van geneeskundige vergiftige
kruiden; maar daar de één of andere kracht werd toegeschreven aan ieder
voorwerp en ieder verschijnsel in de natuur, moest er een soort van
magische wetenschap ontstaan, gedeeltelijk de vrucht van het echte
onderzoek, gedeeltelijk van dichterlijke verbeelding, gedeeltelijk
van priesterbedrog, welke magische wetenschap vastgelegd werd in
godsdienstige gebruiken en formules, gebonden aan bepaalde plaatsen
en voorwerpen en door symbolen voorgesteld. Dit geheele onderwerp is
door Plinius behandeld in een merkwaardig stuk, dat wij om het groote
belang uitvoerig aanhalen:



Plinius over den godsdienst der magie.


"De magie is één der weinige zaken, die de moeite loonen ze eenigszins
uitgebreid te bespreken, al ware het alleen hierom, omdat zij, hoewel
de meest bedriegelijke van alle kunsten, overal en ten alle tijde
groot vertrouwen heeft ingeboezemd. En het is ook niet te verwonderen,
dat zij een grooten invloed heeft gekregen, want zij heeft drie
kunsten in zich vereenigd, die de grootste heerschappij hebben
verkregen over den geest van den mensch. Terwijl zij in de eerste
plaats uit de geneeskunde is ontstaan--een feit dat door niemand
kan worden betwijfeld--en onder den schijn van bezorgdheid voor onze
gezondheid, is zij in den geest doorgedrongen, en heeft zij den vorm
aangenomen van een ander geneesmiddel, dat heiliger en inniger is. In
de tweede plaats heeft zij, als draagster van de meest verleidelijke
en vleiende beloften, den godsdienst als beweegreden aangenomen,
over welk onderwerp de menschheid zelfs in onze dagen nog zeer in het
duister verkeert. En om op dit alles de kroon te zetten, heeft zij haar
toevlucht genomen tot de sterrenwichelarij, en iedereen verlangt er
vurig naar, de toekomst te leeren kennen en is er van overtuigd, dat
die kennis zonder eenigen twijfel van den hemel is te verkrijgen. Daar
zij dus den geest der menschen in die driedubbele boei gekluisterd
houdt, heeft zij haar heerschappij uitgestrekt over een aantal volken,
en de Koningen der Koningen in het oosten gehoorzamen er aan.

"Zij is ongetwijfeld in het oosten uitgevonden--in Perzië en door
Zoroaster [37]. Alle gezaghebbenden zijn het daarover eens. Maar
is er niet meer dan één Zoroaster geweest?... Ik heb opgemerkt,
dat men reeds in oude tijden, ja zelfs bijna altijd, menschen heeft
gevonden, die in die wetenschap het toppunt van letterkundigen roem
hebben gevonden--ten minste Pythagoras, Empedocles, Democritus en
Plato zijn de zeeën overgetrokken, inderdaad meer als ballingen dan
als reizigers, om zich daarvan op de hoogte te stellen. En als zij
daarna in hun geboorteland terugkeerden, verhieven zij zich op hun
kennis der magie en handhaafden zij haar geheime leer.... Bij de
Latijnsche volken vindt men reeds vroeg sporen daarvan, zooals bij
voorbeeld in onze Wetten der Twaalf Tafelen [38] en andere monumenten,
zooals ik in een vroeger boek heb gezegd. Inderdaad was het eerst
in het jaar 657 na de stichting van Rome, onder het consulaat van
Cornelius Lentulus Crassus, dat het door een _senatus consultum_
verboden was menschelijke wezens te offeren, waaruit duidelijk blijkt,
dat tot op dien tijd afschuwelijke offers werden gebracht. De Galliërs
zijn onder de bekoring er van gekomen, en dat wel zelfs tot op onze
dagen, immers was het keizer Tiberius, die de Druïden afschafte en
de geheele bende van profeten en medicijnmeesters. Maar wat voor nut
heeft het, verbodsbepalingen uit te vaardigen tegen een kunst, die
den oceaan is overgetrokken en zelfs tot aan de grenzen der Natuur
is doorgedrongen?" (_Hist. Nat._ XXX).

Plinius voegt daaraan toe, dat de eerste, van wien hij met zekerheid
kan uitmaken, dat hij over dat onderwerp heeft geschreven, Osthanes
is geweest, die Xerxes heeft vergezeld op zijn krijgstocht tegen
de Grieken, en die de "kiemen van zijn gedrochtelijke kunst" heeft
verbreid overal waar hij in Europa kwam.

De magie was--zoo meende Plinius--noch inheemsch in Griekenland, noch
in Italië, maar was in Brittannië zóózeer ingeworteld, en daar beoefend
met zóó uitgewerkte en met zorg beoefende ceremoniën, dat Plinius zegt,
dat men haast zou meenen, dat het de Britten waren, die haar aan de
Perzen, en niet de Perzen, die haar aan de Britten hadden onderwezen.



Sporen van magie in megalithische monumenten.


De indrukwekkende overblijfselen van hun godenvereering, die ons zijn
nagelaten door de megalithische bevolking, zijn vol aanwijzingen
omtrent hun godsdienst. Nemen wij als voorbeeld den merkwaardigen
tumulus van Mané-er-H'oeck, in Bretagne. Dat monument was in het jaar
1864 door René Galles onderzocht, die het als volkomen ongeschonden
beschrijft--de oppervlakte van den grond was nog onaangeroerd, en alles
was zooals de oprichters hem hadden achtergelaten [39]. Aan den ingang
der rechthoekige kamer was een gebeeldhouwde steenen plaat, waarop een
geheimzinnig teeken was gegraveerd, misschien wel de totem van een der
voormannen. Zoodra men de kamer binnentrad, vond men een prachtigen
oorhanger van groen jaspis, ter grootte van een ei. Op den grond in
het midden der kamer was een zeer merkwaardige groep, bestaande uit een
grooteren ring van jadiet, eenigszins ovaal van vorm met een prachtig
bovenstuk van een bijl, eveneens van jadiet, waarvan de punt op den
ring rustte. De bijl was een zeer bekend symbool van macht of van een
godheid en wordt dikwijls gevonden als snijwerk in rotsen, uit het
Bronzen Tijdperk, en ook op Egyptische hiëroglyphen, Minoïsch snijwerk,
enz. Op korten afstand daar vandaan lagen twee groote oorhangers van
jaspis, vervolgens een bovenstuk van een bijl van wit jadiet [40],
en ten slotte nog een oorhanger van jaspis. Al die voorwerpen waren
met een blijkbare bedoeling _op een rij_ gerangschikt, en vormden
een rechte lijn, die nauwkeurig samenviel met één der diagonalen
van de kamer, van het noordwesten naar het zuidoosten. In één der
hoeken van de kamer vond men 101 bovenstukken van bijlen in jadiet
en fibroliet. Er waren geen sporen van beenderen of asch, en evenmin
vond men er een grafvorm, het geheel was een cenotaaf. "Staan wij,"
zoo vraagt Bertrand, "hier niet tegenover een godsdienstplechtigheid,
die met de magie samenhangt?"



Chiromantie of handwaarzeggerij te Gavr'inis.


In verband met het groote grafmonument te Gavr'inis was een zeer
merkwaardige waarneming gedaan door Albert Maitre, inspecteur van het
Musée des Antiquités Nationales. Er werden daar--zooals gewoonlijk
bij andere megalithische monumenten in Ierland en Schotland--een
aantal steenen gevonden, die gegraveerd waren met een merkwaardig en
karakteristiek patroon in golvende en concentrische lijnen. Indien men
nu de merkwaardige lijnen op de vingers onder een lens beschouwt,
zal men vinden, dat deze volmaakt gelijken op die patronen
der megalithische graveerkunst. De ééne schijnt wel een volkomen
afdruk van de andere te zijn. Die lijnen op de menschenhand zijn zóó
duidelijk en eigenaardig, dat zij, zooals bekend is, zijn aangenomen
als een middel, om de identiteit van misdadigers vast te stellen. Kon
die groote gelijkenis het gevolg van toeval zijn? Er is nooit iets
gevonden, dat met die eigenaardige verzameling van gegraveerde lijnen
overeenkomt, behalve in verband met deze monumenten. Hebben wij hier
niet te doen met iets dat met chiromantie in betrekking staat--een
magische kunst, die in oude en zelfs in moderne tijden veel beoefend
werd? De hand als een symbool van macht was een zeer bekend magisch
zinnebeeld, en heeft zelfs in ruime mate haar intrede gedaan in
het Christelijke symbolisme--zooals bij voorbeeld de groote hand,
gegraveerd op het ondergedeelte van één der armen van het Kruis van
Muiredach te Monasterboice.



Uitgeholde steenen.


Een andere merkwaardigheid, die tot nu toe niet is verklaard en die
gevonden wordt bij een aantal van die monumenten van westelijk Europa
tot aan Indië, is de aanwezigheid van een klein gat, dat door één
der steenen is geboord, die de kamer vormen. Was het een opening,
die bestemd was voor den geest der dooden? Of diende zij om hun
offers te brengen? Ofwel was het de weg, waarlangs men meende, dat
openbaringen uit de geestenwereld naar een priester of toovenaar werden
overgebracht? Of dienden zij voor ieder van die doeleinden? Uitgeholde
steenen, die geen deel uitmaakten van een dolmen, behooren uit den
aard der zaak tot de meest gewone overblijfselen der oude godsdienstige
gebruiken, en worden nog steeds vereerd en gebruikt bij plechtigheden,
die in verband staan met zwangerschap en dergelijke. Hier moeten wij
het zinnebeeld zonder eenigen twijfel verklaren als iets, dat met de
geslachten in verband staat.



Vereering van steenen.


Behalve de hemellichamen vinden wij, dat ook rivieren, boomen,
bergen en steenen bij dat primitieve volk het voorwerp van vereering
waren. De vereering van steenen in het bijzonder kwam algemeen voor;
zij is niet zoo gemakkelijk te verklaren als de vereering, bewezen
aan voorwerpen, die beweging en levenskracht bezitten. Misschien
kan een verklaring voor de vereering, verbonden met groote, op
zich zelf staande massa's van ongehouwen steen, gevonden worden in
haar gelijkenis met de kunstmatige dolmens en cromlechs [41]. Geen
enkele vorm van bijgeloof heeft zoolang standgehouden. Het blijkt,
dat in het jaar 452 n.C. de Synode van Arles diegenen bedreigde, die
"boomen, putten en steenen aanbaden," en die bedreiging werd herhaald
door Karel den Groote en door een aantal Synodes en Concilies tot op
onzen tijd. Toch blijkt uit een teekening, die wij hier weergeven, en
die enkele jaren geleden op de plaats zelf door Arthur G. Bell werd
vervaardigd, dat diezelfde wijze van aanbidding in Bretagne nog in
volle kracht is; wij zien hier, hoe de symbolen en de priesterlijke
organisatie der Christenheid thans in den dienst zijn gesteld van
dit onheugelijk oude heidendom. Volgens Bell neemt de geestelijkheid
met veel tegenzin deel aan die plechtigheden, maar wordt zij daartoe
gedwongen door de publieke opinie daar ter plaatse. Heilige bronnen,
waarvan het water volgens de openbare meening ziekten geneest, zijn
nog in grooten getale in Ierland aanwezig, en de vereering van het
water van Lourdes, kan, in weerwil dat de Kerk er haar goedkeuring
aan gehecht heeft, als een toepasselijk voorbeeld op het vasteland
worden beschouwd.



Teekens in den vorm van schotels en ringen.


Een ander merkwaardig zinnebeeld, waarvan de beteekenis tot nu
toe nog in het duister ligt, komt herhaaldelijk voor in verband met
megalithische monumenten. De hier opgenomen teekeningen geven daarvan
voorbeelden. Op de oppervlakte van den steen zijn holten gemaakt in
den vorm van schotels; deze zijn dikwijls omgeven met concentrische
ringen, en van den schotel loopen één of meer lijnen van het middelpunt
naar een punt buiten den omtrek der ringen. Somtijds is een stelsel
van die schotels door die lijnen vereenigd, maar meer komt het voor,
dat zij iets buiten den wijdsten van de ringen eindigen. Die vreemde
teekens worden niet alleen gevonden in Groot-Brittannië en Ierland en
in Bretagne, maar ook in verschillende plaatsen van Indië, waar zij
_mahadéos_ [42] heeten. Wij hebben ook een merkwaardig voorbeeld--want
dit schijnt het inderdaad te zijn--gevonden in Dupaix "Monumenten
van Nieuw Spanje." Het is weergegeven in "de Oudheden van Mexico,"
deel IV, van Lord Kingsborough. Op den cirkelvormigen top van een
cilindervormigen steen, bekend als de "Steen van het Zegevieren" is
in het midden een schotel, gegraveerd met negen concentrische cirkels
daar omheen, en een geleibuis of kanaal, getrokken van den schotel af
door al de cirkels heen tot aan den rand. Behalve dat het patroon hier
rijk versierd en nauwkeurig geteekend is, gelijkt het nauwkeurig op
een typisch Europeesch teeken. Men kan er nauwelijks aan twijfelen, dat
die teekens een beteekenis hebben, en dat zij overal waar zij gevonden
worden ook hetzelfde beteekenen, maar nog steeds blijft het voor de
oudheidkundigen een raadsel, die beteekenis te doorgronden. Misschien
is de gissing niet te gewaagd, dat het schetsen of plannen zijn van
een megalithisch graf. De binnenste holte stelt de eigenlijke plaats
van het graf voor. De cirkels zijn de opgerichte steenen, grachten en
wallen, die er dikwijls omheen liepen; en de lijn of gang, die van het
midden naar den rand is getrokken, stelt den onderaardschen toegang
van het graf voor. Dat die "gang" inderdaad den toegang bedoelt,
blijkt duidelijk uit de verschillende vormen, die wij aan Simpson
ontleenen. Daar het graf tevens een heilige plaats of tempel was,
is het natuurlijk, dat die voorgesteld wordt onder ander snijwerk
van gewijden aard; het zal wel een symbolische vorm zijn, om uit te
drukken, dat de plaats gewijde grond was. Wij kunnen onmogelijk zeggen,
in hoeverre deze opvatting op het Mexicaansche model van toepassing is.



De tumulus te New Grange.


Eén der belangrijkste en rijkst gebeeldhouwde der Europeesche
megalithische monumenten is de groote in kamers verdeelde tumulus te
New Grange aan den noordelijken oever van de Boyne, in Ierland. Die
tumulus, en de andere, die in de nabijheid gevonden worden, komen
in de oude Iersche mythische litteratuur in twee verschillende
karakters voor, waarvan de verbinding veelbeteekenend is. Zij worden
eensdeels beschouwd als de verblijfplaatsen der _Sidhe_, of feeën,
die waarschijnlijk de godheden der oude Ieren voorstellen, en zij
zijn eveneens volgens de overleveringen de begraafplaatsen der
Keltische opperkoningen van het heidensche Ierland. Het verhaal
der begrafenis van koning Cormac, die ondersteld werd omtrent den
Christelijken godsdienst te zijn ingelicht lang voordat deze werkelijk
in Ierland door St. Patrick was gepredikt, en die verbood, dat men hem
zou begraven op het koninklijke kerkhof aan de Boyne, omdat daaraan
heidensche overleveringen waren verbonden, wijst er op, dat die plaats
het middelpunt was van een heidenschen eeredienst, die meer in zich
sloot dan eenvoudig een begraven van koninklijke personen binnen zijn
gebied. Ongelukkiger wijze zijn die monumenten niet ongeschonden;
zij zijn in de negende eeuw geopend en geplunderd door de Denen [43],
maar er zijn nog bewijzen genoeg aanwezig, die aantoonen, dat zij
oorspronkelijk als begraafplaatsen dienden, en in verband stonden
met den eeredienst van een primitieven godsdienst. De belangrijkste
van deze, de tumulus van New Grange, is geheel en al onderzocht en
beschreven door George Coffey, den bewaarder der verzameling van
Keltische oudheden in het Nationale Museum te Dublin [44]. Aan den
buitenkant gelijkt hij op een groote aardhoogte of een heuvel, die nu
met struiken is begroeid. Zijn grootste middellijn is 280 Engelsche
voet en hij is ongeveer 44 voet hoog. Daarbuiten loopt een wijde kring
van steenen, die oorspronkelijk rechtop schijnen te hebben gestaan,
vijf en dertig in getal. Binnen dien kring bevindt zich een gracht en
een wal, en boven op dien wal was een cirkelvormige rand van groote
steenen gelegd, ter lengte van acht tot tien voet, op den kant gelegd,
die een groote aardhoogte begrensden, welke later gebleken is uit losse
steenen te bestaan, die nu, zooals wij gezien hebben, geheel begroeid
zijn met gras en struiken. Doch het groote belang van dat monument is
gelegen in het inwendige van die aardhoogte. Omstreeks het einde van
de zeventiende eeuw kwamen enkele werklieden, die van die aardhoogte
materiaal haalden voor den weg, toevallig aan den ingang die naar een
gaanderij naar binnen leidde, en die zich kenmerkte door het feit,
dat de grenssteen daaronder rijk gebeeldhouwd was met spiralen en
ruitvormige figuren. Die ingang is juist op het zuid-oosten gelegen. De
gaanderij is gevormd uit rechtopstaande platen van ongehouwen steen,
gedekt met dergelijke platen, en wisselt af van omstreeks 5 tot 6
Engelsche voet in hoogte; zij is 3 voet breed, en loopt over een
lengte van 62 voet tot recht binnen in de aardhoogte. Hier eindigt
zij in een kruisvormige kamer ter hoogte van 20 voet, waarvan de
zoldering, een soort koepel, gevormd is van groote, platte steenen,
die alle naar het midden gericht zijn, waar zij elkander bijna aan
den top ontmoeten, en waar een groote platte steen alles bedekt. In
ieder der drie inhammen van de kruisvormige kamer staat een groote
steenen bekken, of een ruwe sarcophaag, doch er is geen spoor van
eenige begrafenis daar overgebleven.



Symbolisch beeldhouwwerk te New Grange.


De steenen zijn alle ruw en onbewerkt, en waren voor het doel waarvoor
zij dienden gekozen uit de bedding der rivier en andere plaatsen uit
de onmiddellijke nabijheid. Op hun glad oppervlak, dat verkregen werd
door platen te hakken uit de oorspronkelijke steengroeven, worden
de beeldhouwwerken gevonden, die het eenige belangrijke uitmaken
van dat vreemde monument. Met uitzondering van den grooten steen
met spiraalvormig graveerwerk en een anderen aan den ingang van de
aardhoogte, schijnt dat beeldhouwwerk niet de bedoeling gehad te
hebben, als decoratief werk te dienen, behalve in een zeer ruwen en
primitieven zin. Er is volstrekt geen poging bij, om een bepaalde
oppervlakte te bedekken met een stelsel van versieringen, dat in
overeenstemming is met haar grootte en vorm. De patronen zijn als
het ware er op gekrabbeld op willekeurige wijze en op willekeurige
plaatsen. [45] Onder deze is overal de spiraal overheerschend. De
gelijkenis van enkele dier figuren met de onderstelde vingerafdrukken
op de steenen te Gavr'inis is zeer merkwaardig. Driedubbele en
dubbele spiralen worden er eveneens gevonden, zoowel als ruiten en
zigzaglijnen. In den westelijken inham vindt men een merkwaardige
ingesneden figuur, die gelijkt op een palmtak of een blad van een
varen. De teekening van dat voorwerp is naturalistisch, en het
is moeilijk die te verklaren, zooals Coffey geneigd is te doen,
als niets anders dan een stuk van een zoogenaamd patroon van een
"haringgraat." [46] Een dergelijk patroon van een palmblad, waarvan
echter de nerven loodrecht op de centrale as zijn gerangschikt,
vindt men in den naburigen grafheuvel van Dowth, te Loughcrew, en
verbonden met een zonnezinnebeeld, de Swastika, op een klein altaar
in de Pyreneën, voorgesteld door Bertrand.




Het schipsymbool te New Grange.


Een ander merkwaardige, en voor zoover Ierland betreft, zeer
ongewone teekening vindt men gebeeldhouwd, in den werkelijken inham
te New Grange. Door verschillende geleerden is zij verklaard als een
metselaarswerk, als een stuk Phoenicisch schrift, een groep cijfers,
en ten slotte (en waarschijnlijk terecht) door George Coffey als een
ruwe voorstelling van een schip met mannen aan boord en met volle
zeilen. Opmerkelijk is, dat juist daarboven een kleine cirkel is,
die blijkbaar een deel van het patroon vormt. Een tweede voorbeeld
vindt men in Dowth. De beteekenis van dat teeken is, zooals wij zullen
zien, zeer groot. Men heeft ontdekt, dat er op bepaalde steenen in
den grafheuvel van Locmariaker, in Bretagne [47] een aantal figuren
voorkomen, die daarmede veel overeenkomst hebben, waarvan één den
cirkel doet zien op een overeenkomstige plaats als te New Grange. De
bijl, een Egyptische hiëroglyph voor de godheid en een zeer bekend
magisch zinnebeeld, is eveneens op dien steen voorgesteld. Zoo vindt
men ook in een brochure van Dr. Oscar Montelius over het beelhouwwerk
op de rotsen van Zweden [48], een reproductie (die ook voorkomt in "Het
Viking-Tijdperk" van DuChaillu) van een ruwe teekening op een rots,
die ons een aantal schepen doet zien, met mannen aan boord, en met
den cirkel, waarin twee loodrecht op elkander geplaatste middellijnen
als kruis geteekend zijn--onmiskenbaar een zonnezinnebeeld--vlak boven
hen. Dat die schepen (die, evenals het Iersche voorbeeld, dikwijls zóó
ruw en oppervlakkig zijn voorgesteld dat het niets anders dan symbolen
zijn, die niemand als schepen zou herkennen, als de sleutel niet
gegeven was door andere, meer uitgewerkte teekeningen) zoo dikwijls in
verband met de zonneschijf geteekend zijn, louter als tijdverdrijf of
met een zuiver decoratief doel, schijnt ons hoogst onwaarschijnlijk
toe. In de dagen der megalithische bevolking zou een grafmonument,
het brandpunt van godsdienstige denkbeelden, waarschijnlijk niet bedekt
zijn met nuttelooze en nietsbeteekenende krabbels. "De mensch heeft,"
zooals Sir J. Simpson terecht heeft gezegd, "altijd heilige dingen en
dingen die met graven in betrekking staan, met elkander verbonden." En
die krabbels vertoonen, in het meerendeel der gevallen, geen zweem
van een decoratieve bedoeling. Maar als zij een symbolische bedoeling
hadden, waarvan waren zij dan een symbool?

Wij zijn hier naar onze meening tot een hoogere orde van denkbeelden
dan die van toovenarij gekomen. De opvatting, die ik zou willen
verdedigen, lijkt misschien nog al vermetel; toch is zij, zooals wij
zullen zien, volkomen in de lijn der resultaten voor bepaalde andere
onderzoekingen omtrent den oorsprong en het karakter der megalithische
beschaving. Als die opvatting algemeen wordt gehuldigd, zal zij
ongetwijfeld veel grooter vastheid geven aan onze denkbeelden omtrent
de betrekkingen van de megalithische Bevolking met Noord-Afrika, en
omtrent den waren oorsprong van het Druïdisme en de leerstellingen,
met dat stelsel verbonden. Wij meenen, dat wel als vaststaande
mag worden aangenomen, dat de zooveel voorkomende verbinding van
het schip met de zonneschijf bij afbeeldingen op rotsen in Zweden,
Ierland en Bretagne, niet volkomen toevallig kan zijn. Niemand, bij
voorbeeld, die zijn aandacht vestigt op het voorbeeld uit Halland,
hierboven weergegeven, kan er aan twijfelen, dat de beide voorwerpen
met een bepaalde bedoeling op één schets zijn verbonden.



Het schipsymbool in Egypte.


Dit symbool van het schip, met of zonder de teekening van het
zonnezinnebeeld, is van zeer ouden datum en komt veelvuldig voor bij
de kunst in Egypte, die in verband staat met alles wat het begraven
betreft. Het staat in verband met den dienst van Ra, die 4000 jaar vóór
Christus werd ingevoerd. Zijn beteekenis als een Egyptisch symbool is
welbekend. Het schip werd de Boot der Zon genoemd. Het was het schip,
waarin de Zonnegod zijn tochten deed; inzonderheid dien tocht, dien
hij in den nacht ondernam naar de kusten der Andere Wereld, waarbij
hij in zijn schuit de zielen der gelukzalige dooden overvoerde. De
zonnegod Ra wordt somtijds voorgesteld door een schijf, somtijds ook
door andere zinnebeelden, die zweefden boven het schip, of daarin
bevat waren. Ieder die in de gelegenheid is, een blik te slaan op
de beschilderde of gebeeldhouwde sarcophagen in het Britsch Museum,
zal een massa voorbeelden vinden. Somtijds zal hij voorstellingen
vinden van de levenwekkende stralen, die Ra op de boot en hare
bemanning neerzendt. Nu ziet men bij één der figuren van schepen op
Zweedsche rotsen te Backa, Bohuslän, zooals die ons worden gegeven
door Montelius, een schip vol met figuren onder een schijf met drie
neerdalende stralen, en tevens een tweede schip met een zon met twee
stralen daarboven. Wij voegen hieraan toe, dat in den tumulus van
Dowth, in de onmiddellijke nabijheid van dien van New Grange, en die
volkomen hetzelfde karakter heeft en uit dezelfde periode afkomstig is,
figuren met stralen en in vier sectoren verdeelde cirkels, blijkbaar
zinnebeelden der zon, in grooten getale voorkomen zooals eveneens
het geval is te Loughcrew en andere plaatsen in Ierland, en dat men
te Dowth eveneens nog een andere teekening van een schip heeft herkend.

In Egypte wordt de zonneboot somtijds voorgesteld met niets anders dan
het zinnebeeld der zon, somtijds bevat hij de voorstelling van een god
met ondergeschikte godheden, somtijds bevat hij een aantal passagiers,
die menschenzielen vertegenwoordigen, en somtijds ook één enkel lijk op
een lijkbaar. Het megalithische snijwerk bevat eveneens somtijds het
zinnebeeld der zon, andere keeren niet; de booten zijn somtijds met
figuren gevuld, andere keeren zijn zij leeg. Als een symbool eenmaal
is aangenomen en begrepen, is iedere overeengekomen of oppervlakkige
voorstelling daarvan voldoende. Wij meenen, dat de volledige vorm van
het megalithische symbool, die van een boot is met menschelijke figuren
daarin en het zinnebeeld der zon er boven. Die figuren moeten, indien
wij uitgaan van de onderstelling, dat de zooeven gegeven verklaring
der teekening juist is, blijkbaar worden opgevat als voorstellingen
der dooden op weg naar de andere wereld. Het kunnen geen godheden
zijn, immers voorstellingen der goddelijke machten onder menschelijke
gedaante waren bij het megalithische volk volkomen onbekend, zelfs
na de komst der Kelten--zij komen het eerst voor in Gallië onder
Romeinschen invloed. Maar als die figuren de dooden voorstellen,
dan hebben wij duidelijk den oorsprong der zoogenaamde "Keltische"
leer der onsterfelijkheid vóór ons. Zij worden zelfs daar gevonden,
waar nooit Kelten waren binnengedrongen. Toch wijzen zij op het
bestaan van die zelfde leer der andere wereld, die, van den tijd van
Caesar af, steeds verbonden was met het Keltische Druïdisme, en die
leer was typisch Egyptisch.



De "Navetas".


In verband met dit onderwerp wenschen wij de aandacht te vestigen op
de theorie van Borlase, dat de typische bedoeling van een Ierschen
dolmen was, een schip voor te stellen. In Minorca zijn er daarmede
overeenkomende bouwwerken, die daar door het volk _navetas_ (schepen)
genoemd worden, zóó duidelijk is de overeenkomst. "Maar", voegt hij
er aan toe, "reeds lang voordat de holen en _navetas_ van Minorca
mij bekend waren, had ik de meening gevormd, dat datgene waarvan ik
zoo dikwijls gesproken heb, als van den 'wigvorm', die zoo algemeen
wordt waargenomen in de plattegronden van dolmens, zijn oorsprong
ontleende aan een oorspronkelijke voorstelling van een schip. Wij
weten, dat werkelijke vaartuigen bij verschillende gelegenheden zijn
opgegraven uit graftumuli in Scandinavië. In begraafplaatsen uit het
IJzeren Tijdperk, zoowel in Scandinavië als aan de meer zuidelijk
gelegen kusten der Oostzee, was het schip de erkende vorm van een
begraafplaats" [49]. Indien de opvatting van Borlase juist is, hebben
wij daarin een zeer krachtige bevestiging der symbolische bedoeling,
die wij toeschrijven aan de voorstellingen der zon op de teekeningen
van een schip der megalithische bevolking.



Het schipsymbool in Babylonië.


Het schipsymbool kan teruggebracht worden tot omstreeks het jaar
4000 v.C. in Babylonië, waar iedere godheid haar eigen schip had (dat
van den god Sin werd het Schip van het Licht genoemd), terwijl haar
beeld in optocht werd gedragen op een draagbaar, die den vorm had
van een schip. Jastrow [50] meent, dat dit zijn oorsprong ontleent
aan een tijd, toen de heilige steden van Babylonië aan de Perzische
Golf gelegen waren, en toen godsdienstige processies dikwijls op het
water werden gehouden.



Het symbool der voeten.


Toch is er reden te meenen, dat enkele van die symbolen ouder waren
dan eenige bekende mythologie, en als het ware tot een mythologischen
grondslag waren gebracht, die verschillend was bij verschillende
volken, welke zich uit een thans onbekende bron daarvan meester
maakten. Een merkwaardig voorbeeld is dat van het symbool der Twee
Voeten. In Egypte vormden de Voeten van Osiris één der deelen, waarin
zijn lichaam in de bekende mythe werd gesneden. Zij waren een symbool
van inbezitneming of van bezoek. "Ik ben op aarde gekomen", zegt het
"Boek der Dooden" (Hoofdstuk XVII), "en heb met mijn twee voeten bezit
genomen. Ik ben Tmu". Dit symbool nu van de voeten of van de afdrukken
der voeten is wijd verspreid. Het wordt gevonden in Indië, als de
afdruk van den voet van Buddha [51], het wordt gebeeldhouwd op dolmens
in Bretagne [52] gevonden, en het komt voor op snijwerk in rotsen in
Scandinavië. [53] In Ierland wordt het opgevat als de voetafdrukken
van St. Patrick of St. Columba. En het vreemdst van alles is dit,
dat het onmiskenbaar in Mexico wordt gevonden [54]. Tyler verwijst
in zijn "Primitieve Beschaving" (II blz. 197) naar de plechtigheid
der Azteken op den Tweeden Feestdag van den Zonnegod, Tezcatlipoca,
wanneer zij maïs strooiden vóór zijn heiligdom, en zijn hoogepriester
bleef toezien, totdat hij de goddelijke voetstappen zag, en dan luide
verkondigde, "Onze Groote God is gekomen."



De _Ankh_ op megalithisch beeldhouwwerk.


Er zijn zeer krachtige bewijzen voor, dat er een betrekking bestaat
tusschen de megalitische bevolking en Noord-Afrika. Zoo blijkt het,
gelijk Sergi duidelijk maakt, dat een aantal teekens (waarschijnlijk
cijfers) gevonden op ivoren platen op het kerkhof te Naqada, en die
door Flinders Petrie ontdekt zijn, op Europeesche dolmens gevonden
worden. Verscheidene latere Egyptische hiëroglyphenteekens, met
inbegrip van den beroemden _Ankh_ of _crux ansata_, het symbool
der levenskracht of der opstanding worden eveneens op megalithisch
beeldhouwwerk gevonden [55]. Uit die overeenstemming trok Letourneau
de gevolgtrekking "dat de bouwers van onze megalithische monumenten
uit het zuiden afkomstig waren en verwant waren met de rassen van
Noord-Afrika." [56]



Bewijzen uit de taal.


Rhys en Brynmor Jones, die de zaak van het linguistische standpunt
hebben beschouwd, komen tot de gevolgtrekking, dat de Afrikaansche
oorsprong--ten minste bij benadering--van de oorspronkelijke bevolking
van Groot Brittannië en Ierland zeer waarschijnlijk is. Zij toonen
aan, dat de Keltische talen in haar woordvoeging het Hamitische en
voornamelijk het Egyptische type behouden hebben. [57]



Egyptische en "Keltische" denkbeelden omtrent onsterfelijkheid.


De tot nu toe vaststaande feiten geven ons, naar onze meening,
geen recht een theorie te ontwerpen over de werkelijke historische
betrekking der dolmenbouwers van westelijk Europa tot het volk,
dat den prachtigen godsdienst en de hooge beschaving van het oude
Egypte schiep. Maar indien wij alle bewijzen beschouwen, die in die
richting samenkomen, dan schijnt het duidelijk, dat er een zoodanige
betrekking was. Egypte was het classieke land van godsdienstig
symbolisme. Het heeft aan Europa het schoonste en meest populaire van
al zijn godsdienstige symbolen geschonken, dat der goddelijke moeder
en haar kind. [58] Wij gelooven, dat het eveneens aan de primitieve
bewoners van west-Europa het diepzinnige symbool gaf van de reizende
geesten, die naar de wereld van den dood geleid worden door den God
van het Licht.

De godsdienst van Egypte, en daarin stond die boven dien van eenig
volk, welks denkbeelden zich, zooals ons bekend is, in zoo oude
tijden hebben ontwikkeld, concentreerde zich op de leer van een
toekomstig leven. De prachtige en verbazende graftomben, de uitgewerkte
ceremonies, de indrukwekkende mythologie, de ontzaglijke verheffing
van de priesterkaste, al die kenmerken der Egyptische beschaving,
stonden in het nauwste verband met hun leer van de onsterfelijkheid
der ziel. Voor den Egyptenaar was de van het lichaam bevrijde ziel
geen schaduwbeeld, zooals de classieke volken meenden; het toekomstige
leven was niets anders dan een verlenging van het tegenwoordige; de
rechtvaardige mensch bevond zich, als hij zijn plaats daar ingenomen
had, onder zijn bloedverwanten, zijn vrienden, zijn ondergeschikten,
met het werk en de genietingen, die veel overeenkomst hadden met die op
aarde. Het lot van den booze was vernietiging; hij werd het slachtoffer
van het onzichtbare monster, dat de Verslinder der Dooden genoemd werd.

Toen nu de classieke volken voor het eerst belang begonnen te stellen
in de denkbeelden der Kelten, was de eerste zaak, die den grootsten
indruk op hen maakte, het Keltische geloof in de onsterfelijkheid,
dat naar de Galliërs zeiden, "door de Druïden was ingevoerd en
verspreid." De classieke volken geloofden in de onsterfelijkheid; maar
welk een beeld geeft Homerus, de bijbel der Grieken, van de verloren,
verlaagde, van hun menschelijke eigenschappen beroofde schepselen, die
de gescheiden zielen der menschen voorstelden! Nemen wij bij voorbeeld,
de beschrijving van de zielen der vrijers, die door Odysseus gedood
zijn, op het oogenblik dat Hermes ze naar de onderwereld leidt [59].


    "Hermes de God, in Kyllene geboren, riep op nu de zielen
    Van d'in 't gevecht gesneuvelde vrijers; en in de handen
    Droeg bij den gouden, den prachtigen staf, waarmee hij
                                                         betoovert
    D'oogen van hen die hij wil, en andren die slapen, weer opwekt.
    Fladdrend volgden die zielen, geraakt door zijn staf,
                                                    Hermes leiding,
    Evenals vleermuizen snorren, al fladdrend in 't diepste
                                                        der holen,
    Doch wanneer één van hen neervalt, de andren vereenigd
                                                      zich houden.
    Zoo gingen snorrend de zielen te zamen en Hermes de redder
    Leidde hen voort langs de donkere paden, den weg naar den
                                                           Hades."


De classieke schrijvers gevoelden terecht, dat de Keltische
opvatting omtrent de onsterfelijkheid iets geheel anders was dan
dit begrip. Zij was zoowel meer verheven als meer realistisch; zij
hield in, dat de mensch na zijn dood in werkelijkheid, in al zijn
menschelijke betrekkingen blijft voortbestaan, zooals hij bij zijn
leven was. Met verbazing zagen zij, dat de Kelt geld wilde leenen op
een schuldbekentenis, die in het leven hiernamaals zou worden afgelost
[60]. Dit is een volkomen Egyptische opvatting. En ditzelfde trok de
bijzondere aandacht van Diodorus, toen hij schreef over de Keltische
opvatting omtrent de onsterfelijkheid--het kwam met niets overeen,
wat hij buiten Egypte hieromtrent had opgemerkt [61].



De leer der zielsverhuizing.


Een aantal oude schrijvers beweren, dat de Keltische opvatting
omtrent de onsterfelijkheid de oostersche denkbeelden omtrent de
zielsverhuizing belichaamde, en om daarvan een verklaring te geven
werd de hypothese uitgedacht, dat zij die leerstelling aan Pythagoras
ontleend hadden, die er in de classieke oudheid de vertegenwoordiger
van was. Zoo zegt Caesar: "Het voornaamste punt van hun (de Druïden)
leer is, dat de ziel niet te gronde gaat, maar dat deze van het ééne
lichaam in het andere overgaat." En Diodorus zegt: "Onder hen is de
leer van Pythagoras in zwang, volgens welke de zielen der menschen
onsterfelijk zijn en na een bepaalden tijd weer beginnen te leven, na
een nieuw lichaam te hebben aangenomen." Zeker is het nu, dat sporen
van die leer in de Iersche legenden voor den dag komen. Zoo wordt
verhaald, dat het Iersche opperhoofd, Morgan, die een historische
persoon is, en wiens dood gesteld wordt op het jaar 625 n.C., een
weddenschap had aangegaan omtrent de plaats, waar een zekere koning,
Fothad, was gesneuveld in een slag tegen den mythischen held Finn mac
Cumhal, in de derde eeuw. Hij tracht de juistheid van zijn bewering te
bewijzen door uit de andere wereld den geest op te roepen van Keelta,
die de persoon geweest was, die Fothad had verslagen, en die nauwkeurig
beschrijft, waar het graf kan worden gevonden, en wat in dat graf
aanwezig was. Hij begint zijn verhaal met aan Morgan te te zeggen
"Wij waren bij u", en daarna zich tot de aanwezigen wendend, gaat
hij verder: "Wij waren bij Finn, toen wij van Alba kwamen..." "Stil"
zegt Morgan, "het is verkeerd van u, een geheim bekend te maken." Het
geheim is, natuurlijk, dat Morgan een reïncarnatie van Finn was. [62]
Maar het blijkt toch, dat de Kelten die leer volstrekt niet op dezelfde
wijze opvatten als dit bij Pythagoras en de oostersche volken het geval
was. De zielsverhuizing was bij hen niet een noodzakelijk iets. Het
_kon_ gebeuren, maar in het algemeen gebeurde het niet; het nieuwe
lichaam, door de dooden aangenomen, bekleedde hen in een andere
wereld en niet in deze, en voor zoover wij uit oude mededeelingen
kunnen vernemen, schijnt er geen spoor van een gedachte aan zedelijke
vergelding aan dien vorm van een toekomstig leven verbonden te zijn
geweest. Het was niet zoozeer een geloofsartikel als een denkbeeld,
dat op de verbeelding werkte, en dat, zooals reeds Morgan zeide,
niet in het volle licht mocht worden gebracht.

Hoe dit ook moge worden opgevat, zeker is het, dat het geloof in de
onsterfelijkheid de basis was van het Keltische Druïdisme. [63] Caesar
bevestigt dit uitdrukkelijk, en zegt, dat dit leerstuk door de Druïden
is aangekweekt, meer om hun moed op te wekken dan om zuiver politieke
redenen. Een krachtig en innig geloof in een andere wereld, zooals
dit bij de Kelten gevonden werd, is zeker één der krachtigste middelen
in de handen van een priesterkaste, die de sleutels van die wereld in
handen heeft. En nu is het een feit, dat het Druïdisme bestond op de
Britsche eilanden, in Gallië, en feitelijk, voor zoover wij weten,
overal waar een Keltisch ras gevonden werd onder een bevolking van
dolmenbouwers. Er waren Kelten in het Cisalpijnsche Gallië, maar daar
waren geen dolmens en evenmin Druïden [64]. Wat absoluut vaststaat is,
dat toen de Kelten, in westelijk Europa kwamen, zij daar een volk
vonden met een krachtige priesterkaste, godsdienstige ceremoniën,
en indrukwekkende godsdienstige monumenten; een volk gedrenkt in
magie en mysticisme en den dienst der onderwereld. Als wij de feiten
met juistheid inzien, dan schijnt de gevolgtrekking deze te zijn,
dat het Druïdisme in zijn voornaamste trekken op de gevoelige en aan
verbeeldingskracht zoo rijke natuur der Kelten is opgelegd--de Kelten
met hun "buitengewone geschiktheid" denkbeelden op te nemen--door
de oudere bevolking van westelijk Europa, de megalithische
bevolking, terwijl zij in dit opzicht in een zekere door ons niet
in bijzonderheden te volgen betrekking stonden tot de godsdienstige
beschaving van het oude Egypte. Over dit vraagstuk hangt nog veel
duisters, en dit zal misschien wel altijd het geval blijven, maar
als er in die opvatting iets waars is, is de megalithische bevolking
eenige stappen verder gekomen uit de atmosfeer van geheimzinnigheid,
die haar heeft omringd, en blijkt het, dat zij een zeer belangrijke
rol heeft gespeeld in de godsdienstige ontwikkeling van westelijk
Europa, en in het geschikt maken van dat deel der wereld voor de snelle
uitbreiding van het bijzondere type van Christendom, dat daarin plaats
had. Bertrand wijst er in zijn zoo belangrijk hoofdstuk "L'Irlande
Celtique" [65] op, dat wij zeer snel nadat Ierland tot het Christendom
was bekeerd, het geheele land overdekt zien met kloosters, die zóó
volkomen georganiseerd waren, dat alles er op schijnt te wijzen, dat
het werkelijk Druïdische co